ئه‌نفالنامه‌ بڵاوکراوه‌یه‌کی تایبه‌ته‌ به‌ پرسی ئه‌نفال و جینۆسایدی کورد

ئه‌‌وموسته‌‌شارانه‌‌ی كه‌‌ له‌‌ئه‌‌نفاله‌‌كاندا پێش له‌‌شكرو چاوساغی سوپاوئه‌‌من و موخابه‌‌رات بوون .

2011-04-21T00:29:00.000+03:00

ژ ناوی سیانی پله‌‌و پیشه‌‌ ژماره‌‌ی قوربانیانه‌‌كان ناوچه‌‌كانی گرتنی قوربانیه‌‌كان

1 فه‌‌تاح به‌‌گی جاف موسته‌‌شاری فه‌‌وجی (35) 2285 ئه‌‌نفالكراو پێباز-كه‌ڵار-تیله‌‌كۆ-نه‌‌وجول-دووز-قه‌‌راغ-سه‌‌نگاو-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-له‌‌یلان-سه‌‌رقه‌ڵا-كه‌‌ركوك

2 شامل ده‌‌روێش مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 128 ئه‌‌نفالكراو ناوچه‌‌ی كه‌‌ركوك-سه‌‌رقه‌ڵا-نه‌‌وجول-دووز-كفری

3 شێخ معتصم عبدوالكریم به‌‌رزنجی موسته‌‌شار 138 ئه‌‌نفالكراو پێباز-كه‌ڵار-تیله‌‌كۆ-نه‌‌وجول-دووز-زه‌‌ڕایه‌‌ت-چه‌‌مه‌‌چماڵ-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-له‌‌یلان-سه‌‌رقه‌ڵا-كه‌‌ركوك-بازیان

4 سه‌‌ید ره‌‌زا سه‌‌ید ته‌‌ه‌ا ناسراو به‌‌سه‌‌ید مانگا موسته‌‌شار 14 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌رقه‌‌زا- كفری-شوان-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر-نه‌‌وجول-دووز

5 كیسرا حه‌‌مه‌‌ سه‌‌عید به‌‌گ موسته‌‌شار 14 ئه‌‌نفالكراو پێباز-كه‌ڵار

6 سه‌‌عید غه‌‌ریب (جاف) موسته‌‌شار 396 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌رقه‌ڵا-كفری-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سه‌‌ن-له‌‌یلان-دووز- تیله‌‌كۆ

7 سه‌‌عید محمود باریكه‌‌ موسته‌‌شار 81 ئه‌‌نفالكراو سلێمانی-بازیان-سه‌‌نگاو-چه‌‌مچه‌‌ماڵ-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-ئاغجه‌‌له‌‌ر-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر

8 حه‌‌مه‌‌ی شێخ عه‌‌بدوالكریم به‌‌رزنجی موسته‌‌شار 15 ئه‌‌نفالكراو ئه‌‌نفالكراو چه‌‌مچه‌‌ماڵ-سه‌‌نگاو

9 قاسم رشید دڕه‌‌یی موسته‌‌شار 69 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌قه‌ڵا-كفری-چه‌‌مچه‌‌ماڵ-تیله‌‌كۆ-شوان

10 اسماعیل عه‌‌زیز ئاغا زه‌‌نگه‌‌نه‌‌ موسته‌‌شار 27 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-كفری-سه‌‌نگاو-سه‌‌رقه‌ڵا-

11 زۆراب-جاشی حه‌‌مه‌‌ی شێخ عه‌‌بدوالكریم جاش 4 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو

12 ته‌‌حسین شاوه‌‌یس موسته‌‌شار 328 ئه‌‌نفالكراو شوان-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر-سه‌‌قه‌ڵا-سورداش-بازیان-سه‌‌نگاو-چه‌‌مچه‌‌ماڵ-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-له‌‌یلان-ئاغجه‌‌له‌‌ر-قه‌‌ره‌‌داغ-تیله‌‌كۆ

13 ره‌‌فعه‌‌ت گلی موسته‌‌شار 95 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-كفری-نه‌‌وجول-دووز-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سه‌‌ن-سه‌‌نگاو-سه‌‌رقه‌ڵا-كه‌‌ركوك

14 بایز عزیز رشید (ئاغا) موسته‌‌شار 95 ئه‌‌نفالكراو زه‌‌ڕایه‌‌ن-شاره‌‌زور-سه‌‌نگاو-پێباز

15 تایر عوسمان رۆسته‌‌م ئامر سریه‌‌ی فه‌‌وجی35 66 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-كفری-سه‌‌نگاو-كه‌‌ركوك-پێباز-كه‌ڵار

16 عه‌‌بدوڵا كاك ئه‌‌مین (عه‌‌به‌‌ كه‌‌ركوكی) مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 122 ئه‌‌نفالكراو شوان-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر-مه‌‌ركه‌‌زی-كه‌‌ركوك-بازیان-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سه‌‌ن-له‌‌یلان-ده‌‌شتی كۆیه‌‌-ئاغجه‌‌له‌‌ر

17 توفیق جه‌‌بار قاره‌‌مان موسته‌‌شار 25 ئه‌‌نفالكراو چه‌‌مچه‌‌ماڵ- قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن- سه‌‌نگاو

18 شێخ حوسێن شێخ سه‌‌عید موسته‌‌شار 24 ئه‌‌نفالكراو كه‌‌ركوك- نه‌‌وجول- دووز-سه‌‌نگاو

19 شێخ ه‌ادی صۆڵه‌‌ موسته‌‌شار 2 ئه‌‌نفالكراو پێباز- كه‌ڵار

20 جه‌‌بار شێخ ه‌ادی مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 9 ئه‌‌نفالكراو پێباز- كه‌ڵار- سه‌‌نگاو

21 ته‌‌باره‌‌ك موسته‌‌شار 26 ئه‌‌نفالكراو شوان-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-كه‌‌ركوك

22 شه‌‌ه‌اب ئه‌‌حمه‌‌د وایه‌‌رمه‌‌ن مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 2526 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-نه‌‌وجول-دووز

23 سه‌‌عید عدنان جه‌‌باری موسته‌‌شار 155 ئه‌‌نفالكراو چه‌‌مچه‌‌ماڵ-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-له‌‌یلان-سه‌‌نگاو-ده‌‌شتی-كۆیه‌‌-نه‌‌وجول-كه‌‌ركوك-تیله‌‌كۆ

24 زایر ئاغای كۆیه‌‌ موسته‌‌شار 52 ئه‌‌نفالكراو شوان-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر-كه‌‌ركوك-ده‌‌شتی كۆیه‌‌

25 شێخ كه‌‌ریم شێخ شه‌‌ه‌اب موسته‌‌شار 103 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-كفری-نه‌‌وجول-دووز-سه‌‌رقه‌ڵا

26 عمر حاجی ساڵح مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 108 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌رقه‌ڵا-كه‌‌ركوك-نه‌‌وجول-دووز- كفری

27 حاجی ره‌‌فعه‌‌ت مه‌‌حمود موختاری گوندی مله‌‌ سوره‌‌ 237 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-كفری-پێباز-كه‌ڵار-سه‌‌رقه‌ڵا

28 مه‌‌حمود حه‌‌مه‌‌ جان روغزایی موختاری گوندی حاجی حه‌‌مه‌‌ جان 142 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-كفری-پێباز-كه‌ڵار-سه‌‌رقه‌ڵا

29 برایان: نامق عبدالكریمو عبدالرحمن عبدالركیم موختار له‌‌پێباز 38 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-كفری-پێباز-كه‌ڵار

30 ئه‌‌حمه‌‌د رۆسته‌‌م موختار 24 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ- كفری

31 عدنان دیسكۆ موسته‌‌شار 186 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-كفری-كه‌‌ركوك-تیله‌‌كۆ

32 قاسم ئاغای كۆیه‌‌ (قاسم فارس) موسته‌‌شار 539 ئه‌‌نفالكراو ئاغجه‌‌له‌‌ر-ده‌‌شتی كۆیه‌‌-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سه‌‌ن- له‌‌یلان

33 تارق كاكه‌‌یی موسته‌‌شار 160 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-كفری-كه‌‌ركوك-سه‌‌رقه‌ڵا

34 شێخ بوره‌ان مدیرناحیه‌‌ی زه‌‌ڕایه‌‌ن 85 ئه‌‌نفالكراو زه‌‌ڕایه‌‌ن-شاره‌‌زور

35 شێخ مه‌‌حمود كارێزه‌‌یی (خوله‌‌ی سه‌‌ید گوڵ) موسته‌‌شار 6 ئه‌‌نفالكراو ئاغجه‌‌له‌‌ر- قه‌‌ره‌‌داغ

36 شێخ سوعاد تاڵه‌‌بانی موسته‌‌شار 18 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو-كه‌‌ركوك

37 مام یه‌‌حیا- كۆیه‌‌ موسته‌‌شار 45 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌-ئاغجه‌‌له‌‌ر-سورداش-كه‌‌ركوك

38 بوره‌ان شوانی موسته‌‌شار 201 ئه‌‌نفالكراو كه‌‌ركوك-ئاغجه‌‌له‌‌ر-شوان-ده‌‌شتی كۆیه‌‌

39 شێخ روناك موسته‌‌شار 363 ئه‌‌نفالكراو ئاغجه‌‌له‌‌ر-شوان-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر

40 شێخ سه‌ڵاح نه‌‌قشه‌‌بندی موسته‌‌شار 92 ئه‌‌نفالكراو قه‌‌ره‌‌حه‌‌سه‌‌ن-له‌‌یلان-كه‌‌ركوك-شوان-ده‌‌شتی-كۆیه‌‌-ئاغجه‌‌له‌‌ر

41 ئه‌‌رشه‌‌د زێباری موسته‌‌شار 12 ئه‌‌نفالكراو ئاغجه‌‌له‌‌ر-ده‌‌شتی كۆیه‌‌

42 سه‌‌عید غێدان (حه‌‌مه‌‌ سه‌‌عید) موسته‌‌شار 37 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-كفری

43 مه‌‌جید غێدان جێگری موسته‌‌شار 37 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-كفری- تیله‌‌كۆ

44 ئه‌‌حمه‌‌د بیجۆ مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 12 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-كفری

45 شه‌‌ماڵ ره‌‌فعه‌‌ت گلی ئامر سریه‌‌ 9 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-سه‌‌رقه‌ڵا- تیله‌‌كۆ

46 حه‌‌مه‌‌ كریم حه‌‌مه‌‌ فرج موختاری سێ‌ ته‌ڵان 4 ئه‌‌نفالكراو شاره‌‌زور

47 حه‌‌مه‌‌ئه‌‌مین حه‌‌مه‌‌ شاسوار موختاری كانی میل 2 ئه‌‌نفالكراو شاره‌‌زور

48 عه‌‌لی حوسێن قائمقامی چه‌‌مه‌‌چماڵ 24 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو

49 مه‌‌جید سڵێمان وه‌‌زه‌‌ موسته‌‌شار 7 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو

50 مسته‌‌فا سڵێمان وه‌‌زه‌‌ ئامر سریه‌‌ 7 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو

51 عومه‌‌ر حاجی/ بادینان موسته‌‌شار 1 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-كفری

52 عومه‌‌ر حه‌‌مه‌‌ عه‌‌لی چه‌‌رمه‌‌گا موسته‌‌شار 20 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-ئاغجه‌‌له‌‌ر-رانیه‌‌-سورداش

53 عاصی حه‌‌مه‌‌ دێزه‌‌ استخبارات 1 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول

54 به‌‌كر عه‌‌لی حاجی موشیر مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 18 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-له‌‌یلان

55 جه‌‌بار درێژه‌‌ مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌ت 7 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ

56 محمد قادر ئاغای سورچی موسته‌‌شار 3 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌

57 سابیر سورچی موسته‌‌شار 3 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌

58 مامه‌‌ند قه‌‌شقه‌‌یی موسته‌‌شار 1 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی ه‌ه‌‌ولێر

59 عه‌‌زیز حه‌‌سن فه‌‌تاح مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 79 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجه‌‌ل-دووز-تیله‌‌كۆ-قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-له‌‌یلان

60 عه‌‌لی سه‌‌لما چوارتایی مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌ت 4 ئه‌‌نفالكراو قه‌‌ره‌‌داغ

61 حاجی عه‌‌لی نه‌‌بیاوه‌‌ مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 2 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌

62 عه‌‌قید حه‌‌مید عوسمان فه‌‌وجی 300 موسته‌‌شار 7 ئه‌‌نفالكراو قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن

63 كه‌‌مال محمد حیده‌‌ر (كه‌‌مالی شه‌‌مسه‌‌) موسته‌‌شار 47 ئه‌‌نفالكراو چه‌‌مچه‌‌ماڵ-سه‌‌نگاو-كه‌‌ركوك-قه‌‌ره‌‌داغ

64 تاریق عه‌‌زیز ره‌‌زا ئاغا مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 9 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-سه‌‌رقه‌ڵا-كفری

65 به‌‌كر كه‌‌ریم غفور موسته‌‌شار 11 ئه‌‌نفالكراو ماوه‌‌ت-چوارتا

66 عه‌‌لی لوت ماسی موسته‌‌شار 1 ئه‌‌نفالكراو ماوه‌‌ت-چوارتا

67 حه‌‌مه‌‌ی حاجی حوسێن مه‌‌فرزه‌‌ی تایبه‌‌تی 3 ئه‌‌نفالكراو ماوه‌‌ت-چوارتا

68 قادرشه‌‌فیق موسته‌‌شار 2 ئه‌‌نفالكراو كه‌‌ركوك

69 ئه‌‌نوه‌‌ری حه‌‌سۆ مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌ت 2 ئه‌‌نفالكراو كه‌‌ركوك

70 سه‌‌ید قودره‌‌ت جاش 2 ئه‌‌نفالكراو قه‌‌ره‌‌حه‌‌سن-له‌‌یلان

71 سه‌‌ید مه‌‌جنون موسته‌‌شار 1 ئه‌‌نفالكراو له‌‌یلان

72 شیرَزاد عه‌‌لی به‌‌له‌‌گه‌‌ موسته‌‌شار 31 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌وجول-دووز-سه‌‌رقه‌ڵا-كفری

73 محمد عیسا جاف موسته‌‌شار 49 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ-سه‌‌نگاو

74 جه‌‌مال حسین دووزی مه‌‌فرزه‌‌ی تایبه‌‌تی 1 ئه‌‌نفالكراو نه‌‌جول

75 ه‌ادی شاوه‌‌یس جێگر موسته‌‌شار 1 ئه‌‌نفالكراو قه‌‌ره‌‌ حه‌‌سه‌‌ن

76 شه‌‌ریف حه‌‌مه‌‌ شه‌‌ریف(شه‌‌فه‌‌ی خاتون) موسته‌‌ شار 17 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو_بازیان_قه‌‌ره‌‌داغ

77 مه‌ڵا حه‌‌سه‌‌ن روغزایی ئیستخبارات 125 ئه‌‌نفالكراو تیله‌‌كۆ_سه‌‌ر قه‌ڵا_كفری

78 كامل شێخ ه‌ادی مه‌‌فره‌‌زی تایبه‌‌تی 3 ئه‌‌نفالكراو پێباز_كه‌‌ركوك

79 مولازم كه‌‌ریم 13 ئه‌‌نفالكراو تێله‌‌كۆ_پێباز

80 فوئاد كه‌‌ریم بایز ه‌ه‌‌مه‌‌وه‌‌ند موسته‌‌شار 1 ئه‌‌نفالكراو چه‌‌مچه‌‌ماڵ

81 حه‌‌سیب محه‌‌مه‌‌د ئنجه‌‌ جه‌‌باری موسته‌‌شار 5 ئه‌‌نفالكراو تێڵه‌‌_كفری_شوان

82 محه‌‌مه‌‌د كاوانی مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 14 ئه‌‌نفالكراو شوان_قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر_ئاغجه‌‌له‌‌ر_ده‌‌شتی كۆیه‌‌

83 جیه‌اد مووسا قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیری مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 74 ئه‌‌نفالكراو شوان_قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر_چه‌‌مچه‌‌ماڵ

84 حه‌‌مه‌‌ پۆخچی موسته‌‌شار 16 ئه‌‌نفالكراو قه‌‌ره‌‌حه‌‌سه‌‌ن_له‌‌یلان

85 ئیبراه‌یم بالۆ ئاغا موسته‌‌شار 4 ئه‌‌نفالكراو رانیه‌‌_قه‌ڵادزێ‌

86 عومه‌‌ر سۆفی مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌ت 2 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌

87 ئه‌‌حمه‌‌د جه‌‌بار جه‌‌باری موسته‌‌شار 10 ئه‌‌نفالكراو شوان_قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر_قه‌‌ره‌‌حه‌‌سه‌‌ن_بازیان

88 شێخ جه‌ڵالی ساڵه‌‌یی موسته‌‌شار 4 ئه‌‌نفالكراو شوان_ده‌‌شتی كۆیه‌‌

89 خێرالله‌‌ دووزی ئیسخبارات 7 ئه‌‌نفالكراو كه‌‌ركوك

90 جه‌‌مالی فه‌‌قێ‌ حوسێن مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 6 ئه‌‌نفالكراو بازیان-مه‌‌ركه‌‌زی سلێمانی

91 شێخ ئه‌‌حمه‌‌د به‌‌رزنجی موسته‌‌شار 4 ئه‌‌نفالكراو بازیان-نه‌‌وجول-سه‌‌نگاو

92 كامه‌‌ران ئه‌‌حمه‌‌د جه‌‌مال (كامه‌‌رانه‌‌ سور) مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 3 ئه‌‌نفالكراو مه‌‌ركه‌‌زی سلێمانی-قه‌‌ره‌‌داغ

93 عومه‌‌ر حوسێن (عومه‌‌ر عاره‌‌ب) مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌تی 6 ئه‌‌نفالكراو مه‌‌ركه‌‌زی سلێمانی- سورداش

94 محیالدین حه‌‌مه‌‌ رحیم موسته‌‌شار 7 ئه‌‌نفالكراو ئاغجه‌‌له‌‌ر-پێباز

95 قاله‌‌ی عه‌‌زه‌‌ ناڵبه‌‌ند 7 ئه‌‌نفالكراو سه‌‌نگاو-چه‌‌مچه‌‌ماڵ

96 سه‌ڵاح شینه‌‌ مه‌‌فره‌‌زه‌‌ی تایبه‌‌ت 10 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌- شوان

97 میرزا حه‌‌سه‌‌ن موسته‌‌شار 7 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌- ئاغجه‌‌له‌‌ر

98 محمد حوسێن نوری مه‌‌فره‌‌زی تایبه‌‌ت 2 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌

99 ه‌ۆمه‌‌ر ئاغا موسته‌‌شار 12 ئه‌‌نفالكراو ده‌‌شتی كۆیه‌‌- سورداش

100 حوسێن حه‌‌مه‌‌ سور ئاغا موسته‌‌شار 5 ئه‌‌نفالكراو سورداش-دوكان

101 مه‌ڵا عوزێر موسته‌‌شار 15 ئه‌‌نفالكراو شوان-قه‌‌ره‌‌ه‌ه‌‌نجیر-ده‌‌شتی كۆیه‌‌

شوێنه‌واره‌ ئابوورییه‌كانی ئه‌نفال.......مۆفه‌ق میراوده‌لی‌

2011-04-21T00:00:00.001+03:00

ئه‌نفال پڕۆسه‌یه‌كی سه‌ربازیی دیكه‌ی رژێمی به‌عسی روخاوه‌، دژی میلله‌تی كورد له‌ باشووری كوردستان، له‌سنووری پارێَزگاكانی كه‌ركوكء سلێمانیء هه‌ولێَرو دهۆك ئه‌نجامدرا، له‌م پڕۆسه‌ به‌دناوه‌دا حكومه‌تی به‌عس به‌هه‌شت قۆناغ له‌ساڵی 1988دا به‌شێوه‌یه‌كی نامرۆڤانه‌ دژی هه‌موو رێساو یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، هاوولاتییانی كوردی ره‌شه‌كوژیء زینده‌به‌چاڵ كرد، ته‌واوی سامانء كه‌لء په‌لء موڵكه‌كانیان سوتاو تالانكرا، به‌شێوه‌یه‌ك سه‌رخانء ژێرخانی ئابوورییان له‌ڕه‌گء ریشه‌وه‌ هه‌ڵته‌كاند، له‌ ده‌رئه‌نجامدا كۆمه‌ڵێك شوێنه‌واری ئابووریء سیاسیء كۆمه‌لایه‌تی لێكه‌وته‌وه‌، زیانێكی گه‌وره‌ی به‌ ئابووری كوردستان گه‌یاند، ده‌توانین به‌م شێوه‌یه‌ كورته‌یه‌ك له‌ كاریگه‌رییه‌ ئابووریء كۆمه‌لایه‌تییه‌كانی ئه‌نفال بخه‌ینه‌ڕوو:
كاریگه‌رییه‌ ئابووریء كۆمه‌لایه‌تییه‌كانی
یه‌كه‌م: له‌ناوبردنی هێزی كاری به‌رهه‌مهێنه‌ر، به‌سه‌دان هه‌زار تاكی كوردی له‌كاتی پڕۆسه‌ی ئه‌نفالدا شه‌هیدكرد، یاخود به‌ره‌و زیندانه‌كانی تۆبزاواو نوگره‌سه‌لمانی برد، پاشان له‌ ناوه‌ڕاستء خوارووی عیراق زینده‌ به‌چاڵی كردن، به‌شی زۆری ئه‌مانه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ بوون، له‌ناو چوارچێوه‌ی هێزی كاری به‌رهه‌مهێناندا بوون، یاخود خوێندكارو مامۆستاو پیشه‌وه‌رو كاسبكارو ..هتد بوون، ئه‌مه‌ش زیانێكی گه‌وره‌ی به‌سه‌رمایه‌ی مرۆیی كوردستان گه‌یاند، چونكه‌ له‌لایه‌ك له‌ناوبردنی هێزی كار له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ گیروگرفتی كۆمه‌لایه‌تیء ده‌روونی به‌دوای خۆیدا هێنا، به‌هه‌زاران ژنء منداڵی كورد ئاستی بژێوییان به‌ره‌و خراپترین ئاست دابه‌زی، به‌ته‌واوی له‌به‌رهه‌مهێنه‌وه‌ بوونه‌ به‌كاربه‌ر، له‌زێدی خۆیان دوور خرانه‌وه‌و له‌ ئۆردوگا سه‌ربازییه‌كاندا كۆكرانه‌وه‌، ئاستی ئابوورییه‌كه‌یان له‌ڕاده‌به‌ده‌ر دابه‌زی.
دووه‌م: ژێرخانی ئابووری سنووری ئه‌نفال له‌ڕه‌گء ریشه‌وه‌ هه‌ڵته‌كێنرا، بیناو باڵه‌خانه‌و رێگاویانء پردو پڕۆژه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان خاپوركران، سه‌رچاوه‌ ئاوییه‌كان ته‌قێنرانه‌وه‌، ته‌واوی پڕۆژه‌ی خزمه‌تگوزاریی (خوێندنگا، بنكه‌ی ته‌ندروستی ..هتد) به‌ته‌واوی له‌گه‌ڵَ زه‌وی هاوسه‌نگ كران، هیچ سیمایه‌كی ئاوه‌دانی له‌ گونده‌كان نه‌ما، رووبه‌رێكی فراوانی ناوچه‌ سنوورییه‌كان، به‌دووریی چه‌ند كیلۆمه‌ترێك بوونه‌ بیابانء ناوچه‌ی قه‌ده‌غه‌كراو، دیاریكردنی ته‌واوی زیانه‌ ئابوورییه‌كان له‌و بواره‌دا، به‌بێ توێژینه‌وه‌ی زانستی دروست نییه‌و مه‌حاڵه‌.
سامانی ولات زیانێكی زۆری به‌ركه‌وت
سێیه‌م: سامانی ئاژه‌ڵ به‌هه‌موو جۆره‌كانییه‌وه‌ زیانێكی گه‌وره‌ی به‌ركه‌وت، دووچاری كه‌مبوونه‌وه‌و له‌ناوچوون بوو، زۆربه‌ی سامانی ئاژه‌ڵ له‌لایه‌ن حكومه‌تی به‌عسه‌وه‌ له‌كاتی پڕۆسه‌ی ئه‌نفالدا به‌تالانبرا، یاخود له‌لایه‌ن خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌وه‌ هه‌رزان فرۆشكراوه‌، ئه‌مه‌ش زیانێكی گه‌وره‌ی به‌ سامانی ئاژه‌ڵی كوردستان گه‌یاند، به‌تایبه‌تی له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئاژه‌ڵداریی بڕبڕه‌ی پشتء سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی داهاتی خه‌ڵك بوو، له‌ ناوچه‌ سنووریء گونده‌كاندا، وه‌كو سه‌رچاوه‌ی بژێویء گوزه‌ران پشتیان پێ به‌ستووه‌.
چواره‌م: به‌تالانبردنء سوتاندنی كه‌لوپه‌لء بیناو باڵه‌خانه‌ی حكومیء هاوولاتییان، ته‌نانه‌ت زێڕو جه‌وهه‌راتء پاره‌و سه‌یاره‌و چه‌ندین كه‌لوپه‌لی جۆبه‌جۆر، به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا له‌لایه‌ن هێزی سه‌ربازییه‌وه‌ ده‌ستیان به‌سه‌رداگیرا، هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ژێر دروشمی ئه‌نفالدا ئه‌نجامدران، زیانێكی گه‌وره‌ی مادیء مه‌عنه‌وی لێَكه‌وته‌وه‌، كاریگه‌رییه‌كانی ئه‌نفال ئه‌وه‌نده‌ كاریگه‌رن كاڵبوونه‌وه‌یان ئه‌سته‌مه‌.
پێنجه‌م: كشتوكاڵ كه‌رتێكی گرنگی ئابوورییه‌، به‌حوكمی ئه‌وه‌ی له‌وسه‌رده‌مه‌دا كشتوكاڵ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی بژێوی دانیشتووانی دابینكردووه‌، به‌سه‌دان هه‌زاركه‌س پشتی به‌ كشتوكاڵ به‌ستووه‌، هاوشانی ئه‌وه‌ رووبه‌رێكی فراوانی ناوچه‌كانی ئه‌نفال باغء باغات بووه‌، به‌لام به‌هۆی ته‌قاندنه‌وه‌و تێكدانی سه‌چاوه‌ ئاوییه‌كان، یان بڕینء سوتاندنی دارستانه‌كانه‌وه‌، زیانێكی گه‌وره‌ی به‌ بواری كشتوكاڵ گه‌یاندووه‌، هاوكات سه‌رچاوه‌ی داهاتی خه‌ڵكی نه‌هێشتووه‌، به‌ زینده‌به‌چاڵكردنء كۆكردنه‌وه‌ی هاوولاتیان له‌ ئۆردوگا سه‌ربازییه‌كان، به‌ته‌واوی گوندنشینه‌كان كرانه‌ به‌كاربه‌ر.
تێكدانی ژینگه‌ی كوردستان
شه‌شه‌م: شوێنه‌وارێكی دیكه‌ی ئه‌نفال تێكدانی ژینگه‌ی كوردستانه‌، له‌ده‌رئه‌نجامی پڕۆسه‌كانی ئه‌نفال، روبه‌رێكی فراوانی جوگرافیا، كرایه‌ ناوچه‌ی قه‌ده‌غه‌كراو، ژێرخانی ئابووری ناوچه‌كانی ئه‌نفال خاپوركرا، باغء باغاتء دارستانه‌كان بڕان یاخود سوتماك كران، هه‌موو سیماو خه‌سڵه‌ته‌كانی ئاوه‌دانی تێكدران، به‌هه‌زاران مۆڵگه‌و سه‌ربازگه‌ دروست كران، به‌سه‌دان دۆنم زه‌وی مینڕێژكرا، كه‌ به‌ چه‌ندین ملیۆن مین مه‌زنده‌ ده‌كرێت، به‌و هۆیه‌وه‌ چه‌ندین ساڵه‌ رووبه‌رێكی فراوانی زه‌وی كشتوكاڵی به‌بێ سوود لێوه‌رگرتن وه‌ستاوه‌، ئێستاش چه‌ندین پاشماوه‌ی چه‌كء ته‌قه‌مه‌نی له‌ خاكی كوردستاندا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا چاككردنه‌وه‌و پاككردنه‌وه‌ی خه‌رجیء تێچوونێكی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری پێویسته‌، كه‌ تا ئێستاش قوربانیی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، هه‌موو ئه‌و كاولكاریانه‌ تێكدانء شێواندنی ژینگه‌ی كوردستانی لێكه‌وته‌وه‌.
كاریگه‌رییء شوێنه‌واره‌ ئابووریء كۆمه‌لایه‌تییه‌كانی ئه‌نفال بێسنوورن، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واوه‌تیء زانستییانه‌، سه‌رجه‌می شوێنه‌واره‌كانی ئه‌نفال دیاریبكه‌ین، پێویسته‌ له‌وباره‌یه‌وه‌ توێژینه‌وه‌ی زانستی ئه‌نجام بدرێَت، به‌ پشتبه‌ستن به‌كاری مه‌یدانیء هه‌زاران به‌ڵگه‌نامه‌، كه‌ له‌لایه‌ن رێَكخراوه‌ نێوده‌وڵَه‌تییه‌كانه‌وه‌ ئاماژه‌یان پێكراوه‌، یاخود له‌كاتی راپه‌ڕینء پڕۆسه‌ی روخانی رژێمی به‌عسدا له‌ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كان به‌رده‌ست كه‌وتوون، ئه‌ویش له‌میانی ئامارێكی وردو هه‌مه‌لایه‌ن بۆ تێكڕای بواره‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌نفالی كورد به‌ جینۆساید بناسرێت، له‌سه‌ر ئاستی نێَوده‌وڵه‌تیی، له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ به‌داهاتء ده‌رامه‌تی عیراق كه‌سءكاری ئه‌نفالكراوه‌كان، به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان قه‌ره‌بووی مادیء مه‌عنه‌ویان بكرێَنه‌وه‌।
http://knwe.org/Direje.aspx?Jimare=5829&Cor=11&Besh=अरस्ते

پێوانی هه‌ستکردن به‌که‌می لای ئافره‌تانی پاشماوه‌ی ئه‌نفال

2011-04-20T23:51:00.001+03:00

زانكۆی سلێمانی
كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
بەشی پەروەردەو دەرونزانی
پێوانی هەستكردن بەكەمی(الشعوربالنقص)
لـەلای ئـــافـرەتــانـی پـاشماوەی ئـــەنفــــال
پێشكەش كـراوە بە بەشی پەروەردەو دەرونزانی وەك
بەشێكی پێویست بۆ بەدەست هێنانی پلەی بەكالۆریۆس
توێژەری دەروونی
مەریوان عەبدولمجید موحەمەد
بەسەرپەرشتی م،ی: مـاجـد ئەسعەد موحەمەد

2710كوردی 1431 كۆچی 2010زاینی

بسم اللّّە الرحمن الرحیم
بأَیِّ ذنبٍ قُتِڵتْ
صدق اللە العظیم
((سورە التكویر،آ‌یە 9))

پێشكەش كردن…

-پێشكەشەبە….
-دایكم كەتوانی وەك ئافرەتێكی بەجێماوی ئەنفال ژیانم پێ‌ ببەخشێت…
-شەهیدان و كەس و كاری سەربەرزی ئەنفالكراوەكان…
-بەو ئافرەتانەی بەفرمێسك و پارو توانیان كوڕان و كچانیان پێبگەیەنن…
-بەو كەسانەی لەزیندانەكانی ئەنفال دا ڕۆحی پاكیان بەخشی
-بەو ئافرەتانەی ئێستا خوێنكاری زانكۆن و دەیانەوێ‌ وەك نەوەی دوای پرۆسەی ئەنفاڵ كۆمەڵگا بونیاد بنێن…
-پێشكەشە بەمامۆستایانی بەشی پەروەردەو دەرونزانی…
توێژەر
سوپاس و پێزانین
سوپاس بۆ خوای مەزن كەجارێكی تر تەمەنی پێ‌ بەخشیمەوە بــۆ ئەوەی ئەم توێژینەوە ئەنجام بدەم.
سوپاس بۆ مامۆستای سەرپەرشتیارم (م.ی،ماجد ئەسعەد محمد)كەهاوكارم بوو بۆ كۆتای هێنانی ئەم توێژینەوەیە.
سوپاس بۆ بەڕێو بەرایەتی شەهیدان وئەنفالكراوانی چەمچەماڵ بەتایبەت (كاك مەلا سەلمان و كاك بورهان)
سوپاس بۆ بەڕێزان(م.فاتح سەنگاوی،م،هیوا رفعت،كازم جەباری)كە هاوكارم بوون لەتوێژینەوەكەدا
سوپاس بۆ ئەوانەی كەبە ووشەیەك بەشداریان كردبێت.
توێژەر
بەشی یەكەم
– یەكەم: گرفتـی توێژینەوەكــە
– دووەم: گرنگـی توێژینەوەكــە
- سێ‌ یەم: ئامـانجی توێژینەوەكە
– چوارەم: سنـوری تـوێژینەوەكـە
– پێنجەم:دیاریكردنی زاراوەكان
یەكەم- گرفتــی توێژینەوەكــە:
بێگومان گەلی كورد یەكێكە لەو نەتەوانەی كەمێژوویەكی دورو درێژی هەیە لەنیشتمانێكی تایبەت بەخۆی دەژێت كەپێی دەڵێن كوردستان،كەپڕە لە داب و نەریت و بەهای ئاینی و كوردەواری و ڕەوشتی جوان،گەرچی كورد ساڵانێكی بێ وێنەیە بەئازایەتی و چاونەترسی و نەبەردی ناسراوە،كوردستانیش كەوتۆتە بەر چاوچنۆكی داگیر كەران و هەمیشە ناحەزانی كورد ویستویانە كورد لەناو بەرن و هێرش بكەنە سەر ئەم ووڵاتە،ئەویش لەبەر ئەوەی كوردستان شوێنێكی ستراتیژی و سەرەڕێیەكی بازرگانی بووە،بۆیەكورد لە دژی نەیارانی جەنگاوەو قوربانی گەورەی داوەو دەستەو سان نەبووە،چی لەسەردەمی میرنیشینە كوردەكان بێت كەڕووبەڕووی دەوڵەتانی تر بوونەتەوە تا دوا هەناسە جەنگاون و بەرگریان لە خاكی كوردستان كردووە،
گەلی كورد گەورەترین نەتەوەیە كەنەگەیشتۆتە مافە نەتەوەیەكانی و مێژووی لەناوبردن و قڕكردنیشی دێرینەو هەرلە ڕۆژگاری میدیەكانەوەو چەندین سەدە پێش زاینیش بگرە تاكو ئەمڕۆ،وەلەگەڵ دامەزاراندنی دەوڵەتی عێراق سیاسەتی كورد قڕان بەرنامەی بۆ داڕێژاوە،بەم جۆرە وێرانكردن و كوشتن و بڕین هەمیشە پیادە دەكرا،نەك هەر لەكاتی ڕاپەڕین و شۆڕشەكان،بەڵكو لەكاتی ئارامیشدا بەردەوام دەسەڵاتدارانی عێراق بیریان لەكورد قڕان كردۆتەوەو بەرنامەیان بۆ دارششتووە،بەتایبەت كارەساتی ئەنفال كەبەپێی خەمڵاندنێكی ڕێكخراو و پارتەسیاسیە كوردیەكان (182) هەزار كەس شوێنبزركران لەگوند نیشینانی كوردستان وجگە لە زیندە بەچاڵكردن و گولە بارانكردنی دەیان هەزار لە(لەگەنج و ئافرەت و منداڵ.(دزەیی،2001،33-57)
كۆڕەوی كورد كە(ملێنەها) كەس لە كوردان بوون ساڵی (1991)هاوارەو دەربەدەر بوون،جگە لە ڕوخاندنی ژێرخانی ئابوری و كۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگی كورد بۆیە دوژمنانی كورد بەچەندین چەكی جۆراو جۆرو قورس دژی كورد بوون لەسەروی هەموویانەوە ڕژێمی بەعس،كەتاوانێكی گەورەی بەناوی پرۆسەی ئەنفال دەرهەق بەكورد كردو چەك و جبەخانەیەكی قورسی تێدا بەكار هێنا،بەبەرنامەیەكی نەخشە بۆكێشراو بوو،ئافرەت و پیاوو منداڵ و بوونە قوربانی كارەساتی ئەنفال،لەبەرئەمەش پرۆسەی ئەنفال وێرای قاتوقڕكردنی گەلی كوردو وێرانكردنی كوردستان گەلێك نەخۆشی كۆمەڵایەتی لەدوای خۆی بەجێهێشت،تاكو ئێستا پاشماوەكانی بەدەستیەوە دەناڵیینن،ئافرەت بەشی هەرەزۆری ئەو نەهامەتیەی بەركەوت دوای ئەوەی ڕەوانەی كۆمەڵگا زۆرە ملێكان كران،ئەویش بۆ مردنی لەسەرەخۆو تێكدانی ڕەوشتی كۆمەڵایەتی و شكاندنی كەسایەتیان بەهەموو جۆرێك،ڕژێم مەبەستی دروستبوونی دیاردەی بەدڕوشتی بوو لەناو كۆمەڵی كوردەواری.(صالح،2003،107)
بەشی زۆری ژنەكان پیاوەكانیان ئەنفال كراوە،كوردەواریش یەكێكە لەو كۆمەڵگا نەرێت پارێزانەی كەئافرەتان بەپلەیەكی زۆركەم تیایدا تێكەڵ بەبازاڕ بوونە،بۆیە كێشەیەكی گەورەیەلەكۆمەڵگای كوردی دروست كردووە،بەتایبەت لەحاڵی ئەنفالكراوەكاندا،چونكەبەشی زۆری ئەو خێزانانە ئێستا ژنان بەرپرس و ناندەریانن وەك دەبینین 72%ی ئافرەت بەرپرس وناندەریانن.(محمود،72،2008)
ئاسەوارە نێگەتیڤەكانی ئەنفال لەسەر ئافرەت تاكو ئامڕۆ بەردەوامەو ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لەزیاد بووندایە،بەتایبەتی ئەو ئافرەتانەی كە پیاوەكانیان تاكو ئێستا بێسەرو شوێنە،بۆیە ڕوبەڕوی كۆمەڵێك گیرو گرفتی خێزانی بونەتەوەو چارەنوسیان نادیارە،هەروەها ئەو ئافرەتانەی لەكاتی ئەنفالدا بەر شاڵاوەكە كەوتوون و گیراون و لە بەرامبەریاندا ئەو پەڕی بێویژدانی وتەنانەت سوكایەتیان دەرهەق كراوە،(صالح،2003،17 )
ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال ڕژێمی بەعس لەساڵی(1988)لەكاتی پرۆسەی ئەنفالدا دەستی كرد بەئەنفال و سەرنگومكردنی دایك و باوك و كەس وكاریان،بۆیە ئەم ئافرەتانە ئەوكات تەمەنیان لەپێنج ساڵ كەمتر بوو، واتە:منداڵ بوون،بۆ(جینۆساید)كردن و لەناو بردنی نەتەوەی كورد،ئەم كردارە تا ئەمڕۆ شوێنەواری لەسەر كوردستان دەبینرێ‌،چونكـــــە دیاردەی ئەنفال خۆی لەخۆیدا واتە كۆمەڵێك لەنەهامەتی كەدەبنە مایەی ئازارو ناسۆر بۆتاك لەوانە: 1).ماڵ وێرانكردن و دەربەدەركردن و بەتاڵانكردنی سەرو ماڵ. 2).تاڵانكردنی سەرو سامانیان. 3)كوشتن و ئازاردانیان
4) سەرنگوم كردنی كەسو كار. 5)بەردانی كچ ومنداڵی وردو بێسەرپەرشتیارو بێ‌ دایك و باوك و سەرپەرشتیار6).داڕوخانی بواری ئابوریان. 7).لاڵاندنەوەی كەس و كارەكانی تری وەك پیاو ئافرەتە پیرەكان بەخەمی كوڕەكانیان لەبەر چاوی كوڕەزاو كچەكانیان.
توێژەر لەو باوەڕەدایە كەپرۆسەی ئەنفال شوێنەواری گەورەی لەسەر ئافرەتان بەجێهێڵاوە بەشێوەیەكی گشتی و ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال بەتایبەتی تر،بەتایبەت ئەو ئافرەتە بەجێماوانەی ساڵانێكەبەدەست قەیرانی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوریەوە گیرۆدەبون و بەقۆناغی منداڵی و هەرزەكاری و ئێستایانەوە كەگەنجن،هەروەها ئەو ژیانەی كەئێستا دەیگوزەرێنن،كەچەندین گرفتی ئابوری دەرونی كۆمەڵایەتی لێ‌ كەوتۆتەوە.
توێژەر بەپێی تواناو شارەزای خۆی پەی بە خۆبەكەم زانینی ئەوئافرەتانەبرد وابەجێماون و دایك وباوكیان ئەنفالە،بەتایبەتی ئەو ئافرەتانەی لەناو پرۆسەی ئەنفالدا تەمەنیان لە(5)ساڵ كەمتر بووە،بۆیە لەو كاتەدا تووشی دەردە سەری و نـــاخۆشی ببوون و كــەلە ئێستادا دانیشتووی كۆمەڵگــا زۆرە ملێكانن،ئەم ئافرەتانەلەگـــــەڵ باسكردنی ئـەنفالدا جۆرێك لەماتەمینــی دایدەگرتن و سیمایەكــــی غەمباریان پێوە دیاربوو،تەنانەت هـــەستی خۆ بەكـــەم زانینیان تیا بەدی دەكــــرا،زیاتر لــــەلایەنی دەرونیەوە،كـــــــە جیاواز تربوون لە هاوتەمەن و هاوڕەگەزەكانی خۆیان،وە جیاوازتر بوون لەگـــــــەڵ ئەو كــەسانەی ئەم تــراژیدیانەیانە نەدیبوو،بۆیە توێژەر بەپێویستی زانی كار لەسەر ئەو كێشەیە بكات تاوەكـــو ڕاستیەكان بزانێ‌ و بەتوێژینەوەیەك هەڵسا بەئەنجامدامدانی ڕاستیەكانی خۆبەكەم زانین لای ژنانی بەجێماوی ئەنفال.بەتایبەتی بۆ دۆزینەوەی ڕێگا چارەیەك لەبەر ڕۆشنایی ئەم توێژینەوەیەدا،هەروەها ئەوەی زیاترهانی توێژەری دا بۆئەنجامدانی ئەم توێژینەوەیە،كەمی توێژینەوەی زانستی پێویست بوو لەبارەی ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال،بە پێی شارەزای توێژەر،هەروەها ئایا لەدەستدانی دایك و باوك و بێبەش بوونیان لەسۆزو خۆشەویستی تاكو ئێستا چی كاریگەریەكی لەسەر ژنانی بەجێماوی ئەنفال هەیە؟نەهامەتیەكانی گەلی كورد بەتایبەت لەگەڵ ئەم شاڵاوانە دەستیان پێكرد،ئەم شاڵاوانە مەترسیەكی گەورەیان لەسەر بوارەكانی ژیان لەكوردستاندا دروست كرد،ئەم مەترسیانە بە تێپەڕ بوونی كات ئەگەر چارەسەر نەكرێت ئاكام و ئەنجامەكانی هەر لەزیاد بوندادا دەبێت، كۆمەڵە خەڵكێكی زۆرن ئەوانەی تووشی گرفت و كێشە هاتوون،لەئەنجامی ئەم شاڵاوانە،ئەمەش بۆتە كێشەو كۆسپ لەبەردەم كۆمەڵی كوردەواری لەڕووی دیمۆگرافی و ئلبووری كۆمەڵایەتی و دەرونیەوە.
گرنگی توێژینەوەكە:
هەرچەندە ئەنفال كاریگەری زۆری لەسەر گشت چین و توێژو ڕەهەندە جیاوازەكانی ژیانی كۆمەڵی كوردەواری جێهێشت،بەڵام ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال زۆرترین پشك و نەهامەتی و دەردەسەریەكانیان بەركەوت، ئەمە بۆخۆی ئافرەتی دوچاری دەیان نەخۆشی دەرونی و گیرو گرفتی كۆمەڵایەتی كرد.(عەزیز،2005،105)
ئافرەتانی كورد بونەتە قۆچی قوربانی تاوانی ئەنفال،چی وەك ئەوانەی لە شاڵاوەكە كە سوكایەتیان دەرهەق كراوەو بێسەرو شوێنكراون،چی وەك ئەوەی هەموو مەینەتیەكانی پاش ئەنفال بۆ ئەوان بەجێماوە،بۆیە دەبینین هەموو ئەركە كۆمەڵایەتی و ئابووریەكان كەوتۆتە سەر شانی ئافرەت،ئافرەت بوەتە سەرپەرشتیاری ماڵ و ئیش وكاری ناوماڵ،ئەمەش بوەتە هۆی تێك چوون و شڵەژانی خێزان و پەیوەنیە كۆمەڵایەتیەكان و گۆڕانی سیستەمی پەروەردەیی لەناو خێزانی ئەنفالكراوەكاندا،ئافرەتانی خێزانی ئەنفالكراوەكان،بە ڕێژەی(61,23%)دەبێت،بێگومان دوای گۆڕینی شوێنی دانیشتن و لەبەر دابڕینیان لەخزم و كەس و كاریان،بەشی هەرەزۆری ئەو نەهامەتی و دەردەسەریەیان بەركەوت،بەتایبەتی دوای ئەوەی ڕەوانەی ئۆردوگا زۆرە ملێكان كران،كەئەمەش سیاسەتێكی ڕژێم بوو لەپلاندانان و پیادەكردنی شاڵاوەكانی ئەنفال لە ناوچەكانی كوردستاندا.(صالح،2003،15)
هەرتاكێكی كۆمەڵی ئێمە دەگریت،لەوە ئاگادارە كە سەرجەم ئافرەتانی ئەم ووڵاتە بەشی شێریان لەمەینەتی جۆراو جۆرو كێشە هەمیشەییەكان بەركەوتووەو قورسترین دەردە كۆمەڵایەتی و ئابوری ودەرونی و خێزانیەكانی پەلامارەكە بە جەستەو هەست و نەستی ئەم ئافرەتانەوەیە(سلیمان،2002،3-4)
بەهۆی ئەو ئەو مەینەتیانەی بەسەر ئافرەت دیً وتوشی نارٍەحەتی دەكات لەلایەك لەلایەكی تر”بوونی جیاوازی كردن لەمامەڵەو خۆشەویستی و هەست و سۆزو دڵسۆزی لەلایەن باوك و دایكەوە بەرامبەر كوڕو كچ وادەكات كچەكان هەمیشە گۆشە گیر بن و هەست بە كێماس و نەبوونی دادپەروەری بكەن لەناو خێزاندا”(حەمەد،2004،13)
بێگومان ئافرەت ڕۆڵی دروست و گەورە دەبینێ‌،چی لەخێزان و چی لە ئیش وكاری چوار دەوری،ئەو ڕۆڵەی ئافرەت چاكترو باشتر دەبێ‌، ئەگەر ژینگەیەكی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوری ئەو خێزانەی ئافرەتان ژیانی تیادا دەگوزەرێنن لە ئاستێكی باشتردا بێت،بۆیە ئافرەت پێگەو كاریگەری هەیە لەسەر خێزان و بگرە ناوەندە زانستی و ڕۆشنبیریەكانیش،كەوایە بەرپاكردنی پرۆسەیەكی بەناوی ئەنفال،لەسەر كەس و كاری ئافرەتان و دروستبونی هەستی خۆ بەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال كەلە ئێستادا تەوەری توێژینەوەكەمانن،بێگومان كاریگەری لەسەر خێزان دەبێ‌ و پاشان لەسەر كۆمەڵگا،لەبەر ئەوە پیًویستە ئافرەتان تەندروست بن،بەتایبەتی لەڕووی دەرونیەوە،كە بناغەیەو بنەمایەكە بۆتەندروست بوونی لایەنەكانی تری ژینگەو ژیان. بەو هۆیەوە،شێوازی ژیان لە تەمەنی 4تا5ساڵًی دروست دەبێ‌ و دواتر دەبێتە چوار چێوەیەك ڕێنمای و ڕەفتارەكانی داهاتوو دەكات،بۆنموونە كچێكی فەرامۆشكراو(مهمل) ڕەنگە هەست بەكەمی خۆی بكات،كەخۆی لەگەڵ داخوازیەكانی ژیاندا دەگونجێنێت.(احمد،2000،222)
ئەو كاردانەوانەی لەلایەن دەورو بەر هەیە بەرامبەر بەئافرەت،بەتایبەت كاردانەوە دەرونیەكان شوێنەواری نادروست بەجێ‌ دێلێ‌”وەئەوەی ئاسای نیە ئەوەیە كە لەمنداڵیەوەتۆی هەست كردن بەگوناه و شەرمەزاری لەناخی منداڵدا بچێنرێت،لەسەر بچوكترین هەڵەو كاری ئاسای،ویژدانی ئازار بدات و هەست و سۆزێكی نائاسای لەلادروست بێت،كەئەو كەسێكی گوناهبارەو تاوانبارە،بەردەوام هەست بەكەمی و گوناهو خەفەت بكات”(قەرەچەتانی،2004،128)
ئەگەر بەراوردێك بكەین لەنێوان كارو پیشەی مێینەدا،لەپێش ئەنفال و پاش ئەنفال ئەو گۆڕانكاریانە بەدی دەكەین،كەلە كارو پیشەی ژنان وكچانی بەجێماوی ئەنفالدا هاتۆتە ئاراوە،ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بارودۆخە ناهەموارەی كە لە ئەنجامی شاڵاوەكاندا بەسەر خێزانی كوردا هات بۆنموونە: هەژاری،گۆرَینی جێ‌ وشوێن وبێ‌ سەر پەرشتیاری خێزان،(صالح،2003،12)
وەك ڕوونە لە كۆمەڵی كوردەواریدا كۆمەڵە سنورێك هەیە جێگاو شوێنی هەڵسو كەوتی ئافرەت بەگشتی و ئافرەتی ئەنفال بەتایبەتی دیاری دەكات،دەرچونیش لەو سنورانە نیشانەی عەیب و عاری گەورەی لەسەرە،بۆیە بەڕای توێژەر ئەم چینە زیاتر شایستەی ئەوەن كەتوانای خۆی بەگەڕ بخات بەو مەبەستەی بتوانێ‌ كە:
1) بەهۆی توێژینەوە زیاتر خزمەت بەم چینە بكات،
2 )كێشەی دەرونی ئەم ئافرەتانە بپێوێ‌ و پاشان سەرنجی هەندێك توێژینەوەی ترڕابكێشێ‌، تالە چەمك و لایەنەكانی تری دەرونی بەدووی بكەوێت وخزمەتێك بێت بەم چینە
ئامانجی توێژینەوەكە:
1.بنیادنانی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال.
2.پێوانی هەستی خۆبەكـەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی پرۆسەی ئەنفال.
سنوری توێژینەوە:
1. سنوری مرۆیی:
بەشێك لەو ئافرەتانە دەگرێتەوە،كەبەپاشماوەی ئەنفال دەژمێردرێن،واتەكەسی یەكەمی ئەنفالكراوە،وەك:دایك،باوك،برا،خوشك،باپیرەو داپیرە،وە ئەو كاتەتەمەنیان(5) ساڵ كەمتر بووەو ئێستا خوێندكاری زانكۆو پەیمانگاكانن.
2.سنوری مێژوویی:
ئەو ئافرەتانەیە كەلە ساڵی (2010،2009)لە یەكێ‌ لەزانكۆو پەیمانگاكـان خوێندكاربوون.
3.سنوری جوگرافی:
هەندێك لەو ناوچانەی وەرگرتووە كەئێستا پاشماوەی ئەنفالی تێدا نیشتە جێن وەك: چەمچەماڵ،شۆڕش،كـەلار،ڕزگاری،واتە: بەشێوەیەكی گشتی گەرمیان.
دیاریكردنی زاراوەكان:
یەكەم-پێوان:
پێناسەی ابوحویج(2002):
بریتیە لە كۆكردنەوەی زۆرترین زانیاری و تێبینی لە بابەتێكدا،بەمەبەستی پێوانەكردنی(ابوحویج،20،2002)
پێناسەیالخوری(2008):
بریتی یەلە خستنە ڕووی جیاوازی و تایبەتمەندیەكان بەژمارە،وەكردای دیاری كردنی ژمارەكانە بۆ شتەكان یان دیاردەكان بەپێی یاساكان(الخوری،2008، 21)
دووەم:هەستی خۆبەكەم زانین(الشعوربالنقص):
پێناسەی احمد(2000):
حاڵتێكی گشتیە لەهەموو مرۆڤێكدا هەیەو بەدی دەكرێت و لەقۆناغی شیرە خۆریەوە دەست پێ‌ دەكات چونكە منداڵی شیرە خۆرە تاڕادەیەك هۆشیارەو ئاگای لەدەسەڵاتی دایك و باوك هەیە(احمد،2000،217)
پێناسەی حەمەد(2004):
بریتیە لەحاڵتێكی گشتی بەردەوام،وەك هێزێكی كاریگەر بۆ ئاكاری مرۆڤ ئەمەش حاڵەتێكی گشتیە نەك نەخۆشی و كەمی و لاوازی مرۆڤ(حەمەد،2004،45)
پێناسەی نصیف(2007):
هەستكردنی تاكە بەوەی لەئاست كەسانی تردا خۆی بەكەمتر دەزانێ‌ و خۆشی پێ‌ قبوڵ نیەو رق و كینەی بۆ دروست دەبێ‌ بەرامبەر كەسانی تر،هەندێك جاربەرامبەخۆشی، هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كۆسپ و تەگەرانەی كە ڕێگرن لە بەردەم چێژ وەرگرتن لەژیانیدا)نصیف,,2007(Internet
پێناسەی صاڵح(2008):
بارێكی ئاسایی گشتیە لای هەموو مرۆڤێك و پەیوەندی بەلاوازیەوە نیە،سەرچاوەی هەموو خەباتێكی مرۆڤە(صالح،2008،21)
پێناسەی قەرەچەتانی(2009):
دیارددەیەكی دەرونیە وەك چەكێكی دوو لوولەوایە،لوولەیەكیان گەشەو لەخزمەتی مرۆڤدایەو دەبێت بەپاڵنەرو داینەمۆی هەڵس وكــەوت و بیركــردنەوە بـۆ گەیشتن بەئامانجەكـانی،بەڵام لوولەی دووەمیان ترسناكەو دەلاقەو درزی گەورە دەخاتەكەسایەتی مرۆڤەوە(قەرەچەتانی،2009،،254)
سێیەم:ئافرەت:
پێناسەی ئەمین:(سەنگاوی،2005):
ئافرەت سازێنەری مرۆڤ و بوژێنەرەوەی گیانی شارستانیەتە لەهەموو سەردەمێك و بەدرێژای هەموو ڕۆژگارەكان،وەچاوگی بەزەیی و سەرچاوەی بەخشینە لەنێو كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا.(سەنگاوی،2005،7)
پێناسەی(گوڵەن: 2006):
ئافرەت مامۆستای یەكەمی خوێندنگەی مرۆڤایەتیە،منداڵان فێر دەكات و پەروەردەیان دەكاو هەڵدەستێ‌ بە دابینكردنی سیستەم و بەختەوەری و لێك تێگەیشتن لەماڵدا،(گوڵەن،2006،167)
چوارەم:ئەنفال:
پێناسەی عەبدو ڕەزا(2006)
ئەنفال پرۆسەیەكی پلان بۆكێشراوی لەپێش بڕیار بڕیار لێدراوی ڕژێمێك بوو بۆ لە ڕەگ و ڕیشە هەڵكێشانی پرەنسیپی كۆمەڵایەتی و ڕامیاری و كەلتوری و هزری گەلێك بۆ ئەوەی زۆرترین زیانی پێبگەیەنێت وە بەئایندەی ئەو گەلە بە بەرهەمی ئەو گەلە بگەیەنێتە ڕادەی كوفرو مەحاڵ،( عەبدو ڕەزا،2006، 211)
پێناسەی عبدولعزیز(2006)
ئەو پرۆسەیەیە كە ڕژێمی بەعس بەپلان و ئامادەكاری تەواوەوە بەرامبەر بەمیلەتی كورد پیادەی كرد،بەئامانجی سڕینەوەو لەناوبردنی مۆركی نەتەوایەتی گەلی كوردو لەناو بردنی هەموو شوێنەوارێكی كولتوری و ناسنامەی میلەتی كورد( عبدولعیز،2006، 14)
پێناسەی تێوەری (خۆبەكەم زانین)
بریتیە لەو دیاردە دەرونیەی كەتاك بەهۆی كەم وكورتی ئەندامەكانی یان تێرنەكردن و پڕنەكردنەوەی پێداویستەكانی بۆی دروست دەبێت،بۆیە خۆی بەراورد دەكات بەكەسانی ترو خۆی بەكەمتر دەبینێ‌ بەهۆی ئەو ڕێگری و بەربەستانەی لەبەردەم حەزو ئارەزووەكانیدان لەژیاندا.
پێناسەی كرداری:
بریتیە لەبڕی ئەو نمرانەی كە وەڵامدانەوەی ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال بەدەستیان هێناوە لەسەر ئەو پێوانەی كە توێژەر هەستاوە بە بونیاد نانی.
بەشی دووەم
چوارچێوەی تێوەری و توێژینەوەكانی پێشوو
دەروازەی یەكەم:
أ-كورتەیەك دەربارەی گەلی كورد
ب- دەربارەی ئەنفال
ت- قۆناغەكانی پرۆسەی ئەنفال
پ- گرنگترین كارە ئەنجام دراوەكانی ناو ئەنفال
ج- ئەنفال و ئافرەت
دەروازەی دووەم:
أ- كورتەیەك دەربارەی هەستی خۆبەكەم زانین
ب-هەستی خۆبەكەم زانین چیە
ت-هۆكارەكانی هەستی خۆبەكەم زانین
پ-نیشانەكانی خۆبەكەم زانین
ج- تێوەرەكانی هەستی خۆبەكەم زانین
ح-تێوەرەكانی پێشوو

دەروازەی یەكەم:
چوارچێوەی تێوەری و توێژینەوەكانی پێشوو
أ-كورتەیەك دەربارەی گەلی كورد
ب-دەربارەی ئەنفال
ج- قۆناغەكانی پرۆسەی ئەنفال
د- گرنگترین كارە ئەنجام دراوەكانی ناو ئەنفال
ه- ئەنفال و ئافرەت

دەروازەی یەكەم:
كورتەیەك دەربارەی گەلی كورد:
مێژووی كوردو كوردستان درێژ دەبێتەوە بۆ سەرەتای چاخە مێژویەكانی شارستانیەتی ڕۆژهەڵاتی نــاوەڕاست،كــوردەكان بەوەی كـەنەوەی میدیەكانن و هەروەها میراتگری ئەوانن و كۆچیان كـردووە بۆقوبرس،كـوردەكان لــــەكوردستاندابەردەوام لـەسەدەكانی(10-15)چەندەهـا پـەلامارو دەستدرێژی بێگانەی توركە سەلجوقیەكان و(1051) ومەغۆلەكان(1231)و تەیمور لەنگ( 1402) كراوەتە سەریان،ئەمــانەش بونەتەهــۆی ڕێگەگرتن لــــەگەشەو پەرەسەندنی ئابوری و كۆمەڵایەتی ونیشتەجێ‌ بونی كــــورد.(خەلیل،2006،9-14)
گەر لەباسە دژوارەكـانی مێژوو ورد بینەوە،ئەوا بەڕوونی خۆڕاگری و بەربەرەكانێی كوردمان بـۆ دەردەخات دژ بەسەختی ژیان،بەدرێژایـی ئەو ماوەیەی دەوڵەتی مادد دەسەڵاتی لەدەست داوە،تا ئەمڕۆ بۆیە زۆرنەتەوە لـەبۆتەی نەتەوایەتی داگیركـــەراندا تواونەتەوە،وەدوای دامــەزراندنی ئیمپراتۆریەتی فارسی و هێرشی ئەسكـــەندەری مەكەدۆنی و دەركـــەوتنی ئیسلام و دروستبوونی ئیمپرتۆریەتی عەرەب و پاشان هێرشەكانی تەتەرو هــۆلاكۆو دامەزراندنـــی ئیمپرتۆریەتی توركی-عوسمانی كـــــورد تەنها ئەوەی لەدەست هاتووە بەپێی باری ڕۆژگار هـــەرجارەو لـەملاو لای كوردستاندا میرنیشنی بچوك پێك بهێنن و هەریەك لەو میرنیشینانەش كــــــەوتونەتە ژێر سایەو دەسەڵاتی زلهێزێكی دراوسێی بیانی.(كەنداڵ قاسملۆو هەندێكی تر.19998،1-2)
دوای ڕوخاندنی دەوڵەتی میدیا ساڵی(550) پ.ز هەتا هاتنی ئیسلام بۆكوردستان ساڵی (620)دوای زاین،واتە كورد(1100) ساڵێك بەدەم ڕەشەبای شەڕی نێوان فارس و ڕۆمەوە پەت پەتێنی زۆری پێكراوەو هەمیشە كوردیان چەوساندۆتەوە،هەرچی لەو(150) ساڵەی حكومەت میدیا بەرقەراربوو بەكـوردیان داڕشت و دەرونیان ڕوخاند،كوردباوەڕی بەكەس نەما،بەڵام كەئیسلام،قورئان، پێغەمبەری چاوەڕوانكراو هات گەلی كورد باوەشیان پێدا كـردو بەڕەزامەندی خۆی ئاینی ئیسلامیان پەسەند كردو موسوڵمان بوون،كورد خۆشحاڵ بووە بەهاتنی ئیسلام تا دەسەڵاتی داگیركاری فـارس و ڕۆمیان لەكۆڵبكاتەوە،
وەك:سیر مـارك سایكـس دەڵی:كورد وا بەئیسلامەوە چــەسپاو پەیوەست بوو كەهیچ میلەتێكی تـر بەئاسانی و سەربەست قبوڵـی نەكردوە،(حمە كریم،1998،176-179)
بۆیەكورد شایستەی ئەنفالكردن نەبووە،چونكـە وووشەی (ئەنفال دەستەواژەیەكەبەكار دەهێنرێ‌ بۆ ئەو كەسانەی خیانەت دەكەن،وەشایستە بەگەلی كورد نەبوو كەگوندەكانیان یان شارەكانیان بەمزگەوت و بەرماڵ و تەسبیح و كـەشیدەی حاجیان دەڕازاندەوە،بۆیەتەنها بەعس ئەم وشەیەی بەكار هێنابەرامبەر بەم گەلەموسوڵمانە،تەنها لەبەرمەرامە سیاسیە عەفلەقیەكانی خۆی و قڕكردنی نەتەوەیەك بڕیاری دالەژێر ووشەی ئەنفالدا،كورد لەناو بەرێت،وەهیچ بڕیارێك نەبووبۆ ئەوەی حكومەتی شۆڤێنی عەفلەقی بەئەسڵ جولەكە نەتەوەیەك قڕ بكات،ئەگەر هۆكارو هەڵەیەكی سیاسی بووبێ‌..مەردوو خەڵك ئەو بەرپرسیاریەتیە هەڵناگرن،بەهێندەی سەرانی بەعس و چەندكەسێك لەم لاو لەولا….بەرامبەر بەشاڵاوێكی دوژمنانە.بۆیە ووشەی ئەنفال!.تەنها بەمەرامێكی سیاسی دژ بەگەلێكی پاك و بەوەفا و موسوڵمان،ئەنجام دراوە لەلایەن حیزبێكە ئیشتراكی عەلمانی،شۆڤێنی وەك بەعس.
دەربارەی ئەنفال:
ئەنفال ووشەیەكی عەرەبیە كۆی(نفل)كەبەواتای(غنیمە) دێت،ئەنفال واتای زیادە دەسكەوت دەگەیەنێ‌،كەواتە ئەو دەسكەوت و ماڵ و سامانەیە بەشەڕ لە موشریكەكــان دەسەندرێتن،زانایان بۆ واتای ئەنفال بۆچونیان،وەكو دەفەرموێت(الانفال وهوالغنیمەای كل نیل نا المسلمون من اموال اهل الحرب)واتە:بریتیە لەوماڵەی دەست موسوڵمانان دەكەوێت لەخەڵكی شەڕكەرو پەیمان شكێن و خیانەتكار، ووشەیەكی عەرەبیە بەمانای تاڵانكردن دێت،حكومەتی عێراقی لەهەشتەم سورەتی قورئان وەریگرتووە،هەڵبژاردنی ئەم ناوەلەلایەن حكومەتی عێراق چەندین مانای هەبوە بۆ بەكافركردنی كورد وكوشتنی دانیشتوانی لادێ‌ و لەناو بردنیان(ڕەسول ،2005،53)
ئەنفال ناوی هەشتەمین سورەتی قورئانی پیرۆزە،كــــە لـە(75)ئایەت و(1831)وشەو (5294)پیت پێك هاتووە.قورئانی پیرۆز(ئەمین،2000،177)
ئەگەرچی ئەم زاراوەیەزاراوەیەكی قورئانیەو بنەڕەتێكی عەرەبی هەیە،بەودەستكەوتانە دەوترێت كە دەكەوێتە دەست سوپای ئیسلام لەدوای پێكداچونیان لەگەڵ بێباوەڕاندابەهۆی خیانەتكاری و هـەڵوەشاندنەوەی پەیمانیان و ژێر بــەژێر هـەوڵدان بـــۆ دەوڵەتی ئیسلامی(دزەیی،2006،لا،25)
ئەم سورەتە لەساڵی دووی كۆچیدا لەمانگی ڕەمەزان و لەكاتی شەڕی بەدری گەورەدا دابەزیوە، لەئەنجامی ئەم شەڕەدا موسوڵمانان بەسەر كافرەكاندا زاَڵبوون،دەستكەوتێكی زۆریان بەدەست هێنا هەرچەند كافرەكان لە زۆر زیاتر بون(تاڵەبانی،2003،11)
لەساڵی دووەمی كۆچیدا هەواڵیاندا بەپێغەمبەر(د،خ) بەهاتنی كاروانێكی بازرگانی بەسەرۆكایەتی ئەبو سوفیان لەشامەوە،بـۆیە پێغەمبەر(د،خ) بڕیــاری داسوپایەك پێـــك بهێنێ‌ بـــۆ ڕێگە گــرتن لەوكـــــاروانەو دەستگرتن بەسەر كــــەل و پەلەبازرگانیەكــــاندا.( صدیق،2002،391)
عـــــوبادەی كوڕی صامت دەڵێ‌ دوای تێك شكــــاندنی بت پەرستەكـــــان هەندێك لە موسوڵمانان دوای كـافرەكـــان كەوتن و هەندێكی تریان پـــــاسەوانی پێغەمبەریان(د،خ) دەكــــردو هەندێكـــی تریــــان دەستكەوتەكانیان كۆدەكردەوە. بەم پێیە موسوڵمانان بوون بە سێ‌ كۆمەڵەی جیاوازەوە،بــۆ دابەشكردنــی دەستكەوتەكــــان،
كۆمەڵەی یەكــەمیان:پێیان وابــوو ئـــەوان دووژمنیان ڕاو نـاوە پێیان وابوودەستكەوتەكـان بۆ ئــەوان بێت، كۆمەڵَەی دووەمیان:پێیان وابوو ئەوان پێغەمبەریان(د،خ)پاراستوەو دەسكەوتەكان بۆئەوان دەبێت.كۆمەڵەی سێیەمیان:دەستكەوتەكانیان كـۆ دەكردەوەوپێیان وابووكـەموڵكی خۆیانە(تاڵبانی،2003،13-14)
بۆ چارەسەری ئەم كێشەیە سورەتی (ئەنفال) دابەزی كە لەیەكەم ئایەتدا دەفەرموێت((یسئلونك عن الانفال قل الانفال للە والرسول فاتقوا اللە واصلحوا ژات بینكم واگیعوا اللە ورسولە ان كنتم مۆمنین)) واتە: ئەی پێغەمبەر لــــــە بارەی ئەنفالەو پرسیارت لــێ‌ دەكەن تۆش بڵێ‌ ئەنفال هی خواو پێغەمبەرە،وەتەقوای خوا بكەن و چاك بن لەنێون خۆتاندا،گوێ‌ ڕایەڵی پێغەمبەری خواو بن ئەو كاتەلەئیماندارانن.(مەلاصالح،2007،177)
پرۆسەیەك بوولە فكری ناسیۆنالیزمی شۆڤینی بەعسدا كەبەرجەستەكراویكی فۆرمەلەی عەقڵانیەتی سیاسیانەی جینۆسایدی بەجێ‌ بەجێ‌ كراوەوە،لەڕێگـــــەی دەسەڵاتی ڕەهاوە بۆ ونكردنی جەستەی كورد،بەپاڵپشتی گەورەترین تەكنیكی وێرانكردن،بۆ بەرگری لەدەسەڵات ومانەوەی”(صدیق،2002،213)
دوای جەنگی عێراق و ئێران بەعس توانایەكی لەشكری وەهای پێكهێنابوو،كەبتوانێ‌ هێزێكی مەزنترلەباكوری عێراق بەكار بهێنێت وگوڕێكی نوێ‌ بەجەنگ دژبەكورد بدات،لەبەهاری 1987ەوە وەردە وردە پەنای بردە بەر چەكی كیمیاوی،دژبەخەڵكی گوندو شارەكان بەكاری هێنا،لەسەرەتای بەكار هێنانی كیمیاویەوە،تا سەرەتای ئۆپەراسیۆنە بەدناوەكەی ئەنفالەكالەمانگی دووی 1988گازی خەردەل باوترین بۆمبی كیمیاوی بوو بەكار هات،وەئەنفال باسی یاساكانی داگیركاری و فتوحات دەكات،سەرباری ئەمە ئەنفال بۆ بەعسیەكان ناوی ئۆپەراسیۆنی بێ‌ ویژدانانەی قڕكردنی كورد بوو،بۆیە ئۆپەراسیۆنەكە بەهێرشێكی چڕی ئاسمانی دەستی پێكرد و بەپاشیدا هێرشی هێزی زەمینی دەهات و شارو گوندو زەوی و زاری خاپوركرد.(كەنداڵ قاسملۆو هەندێكی تر،1998،410)
سەبارەت بەئەنفالی كورد كــەچـــی كـــۆمەڵێ‌ كاربەدەستی دوژمنی دین خۆیان بە جێگرەوەی پێغەمبەر(د،خ)و شوێن گرەوەی یارانی داناوگەلی كوردی موسوڵمانیان بەكافرو بێ‌ دین تاوانباركردبڕیاریاندا ئەنفالیان بكەن.(مەلا شاخی،2001،65)
بەر لەدەست پێكردنی شاڵاوەكانی ئەنفـــال وەك خۆ ئامادەكردنێك بۆ شاڵاوەكـــــە ڕژێم بە بڕیارێك لە21/6/1988 پرۆسەی ئەنفالی دەست پێ‌ كرد،(ئافرەت و پیاوو منداڵان زیندان كران و هەرلەوێَدا بەجۆرەها شێوە ئازاری دەرونی و جــــــەستەییان ئەدراو زۆرجار لەبەر چــــاوی ژنان تەعزیب پیاوان دەدراو منداڵاَنیشیان لـــــــــێ‌ دادەبڕین پاش ئاماری ساڵی 1987 ڕژێم بەتەواوی گوندەكانی دابڕی لەشارەكان و داوای لێكردن كــــە گوندەكان چۆڵ بكەن و لەئۆردوگاكاندا نیشتە جێ‌ بن،بەڵام پاش گوێ‌ نەدانی خەڵكی گوند،ڕژێم شاڵاوەكانی ئەنفالی دەست پێكرد،هێرشی جاش و یەكە سەربازیەكان بە پاڵپشتی فڕۆكە جەنگیەكان زۆر دڕندانە پەلاماری گوند نیشینەكانی داو بێ‌ جیاوازی كردن لەنێوان ئافرەت و منداڵ و پیرو گەنج دا(عزیز،2005،110)
قۆتاغەكانی پرۆسەی ئەنفال:
ئەنفالی یەك:
لە 17/2/1988تا 19/3/1988 یەكەمین هێرشی ئەنفال بوو بۆ سەدۆڵی جافایەتی و سنوری قەزاو ناحیەكانی دوكان،بنگرد،سوورداش،چوارتا،قەڵاچۆلان،ماوەت،سەرچناری گرتەوە.(بەرزنجی،1998،66)
ئەنفالی دوو:
لە 22/3/1988تا(17)ی نیسانی(1988)بوو،ناوچەكانی قەرەداغ و بازیانودەربەندیخانی گرتەوە.(دزەیی ،2001،25)
ئەنفالی سێ‌:
لە(7) ی نیسانی(1988)دەستی پێكرد،ناوچەكانی(چەمچەماڵ، سەنگاو،قادركەرەم،دووز،كفری كەلار،پێبازوتیلەكۆی گرتەوە،لە(17،18)ی نیسانداكۆتای هات،ئەم ئەنفالە فراونترین وكوشندەترین هەڵمەت بوو(ئەبو بكر،2009،23)
ئەنفالی چوا ر:
ئەم قۆناغە چەند ڕۆژێكی كەمی خایاند لە(3-8)مارسی 1988،سەدان گوندوناوچەكانی شوان و شێخ بزێنی ودەشتی كۆیەو تەقتەقی گرتەوە،وەچەند ناوچەیەكیش بـەتایبەتی قەڵاسێوكەو گوندەكانی عەسكەرو گۆپتەپەوئاغجەلەر،چەكی كیمیایی بەكارهات و سەدان هـاوڵاتی شەهید بوون(فەرەج،2009،5)
ئەنفالی پێنج‌وشەش و حەوت:
ئەمەش لە(24)ی 5/ 1988/تا 31/8/بەردەوام بوو،بۆسەر قەڵاتوكان،هەندرێن، دۆڵی ئاكۆیان،زیارەت،كێلی حەریر و گوندی گەڕەوان،(كریم،2008،106)
ئەنفالی هەشت:
لە25/8 دەستی پێكردو ناوچەی بادینانی بەگشتی گـــــرتەوەو تا6/9 بەردەوام بوو،كە كۆتای ئەنفال ڕاگەیەندرا،بەو بۆنەیەوە لێبوردنێكی گشتی ڕاگەیەندرابــــــۆ ئەوانەی كەدەرباز بوون بەپێی خـــــــتۆیان بگەڕێنەوە،ئەنفالەكانی بادینانیش لـــــەشاڵاوە هەرە دڕندانەكان بوو،چونكە لـــەدوای جەنگی ئێران عێراق دەستیان پێ‌ كردەوەو توانای زیاتری بۆ بەكار هێنرا. (بەرزنجی،1998،67)
گرنگترین كارە ئەنجام دراوەكانی ناو ئەنفال:
1.سوكایەتی پێكردن)دەستدرێژی):
سوكایەتی پێكردن بەڕەوشت و كەرامەتی ئافرەتان و ئازاردانیان دور لــــــــەهەموو داب و نەریتێكـــی مرۆڤایەتی یەكێك بــــووە لە ئامانجە هەرە سەرەكیەكانی ڕژێمــی عێراق لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالدا،(وەكاتێك پیـاو ئافرەتەكان لەیەك جیا كراونەتەوە،جــــەلادەكان دەستدرێژیان كـــــردۆتە سەر ناموسی ئافرەتەكان وتەعدایــــان لێ‌ كردون.بۆیە رێكخــــراوی
(mew) لەو بڕوایەدا بوو كەوا دەنگو باسێكی ترسناك هەبووە،لەبارەی كۆمەڵێكی گەورەی كچی عازەبەوە،كەوا بەردەوام ئەمنەكان دەست درێژیان كردۆتە سەریان،هەروەها باسی ئەوەش هەیە كە ئافرەتێك بەهۆی دەست درێژیەوە خۆی كوشتووە.(صالح،2003،15)
گرتنە بەری ڕێگای ئازاردانی لەشی و ڕۆحی لەلایەن ڕژێمەوە،بە مانای جینۆ سایدكردنی بەشێنەیی و لەسەرە خۆی كوردە لە ڕوانگەی جیا ڕەگەزی و نیشتیمان پەروەریەوە.دەست درێژی وسوكایەتی كردنە بە كارامەتی مرۆڤایەتی. .( سورمێ‌،2006،73)
2. توندو تیژی:
سەربازەكان توندو تیژیان بەئاشكرا بەكار دەهێنا،منداڵان لەترساندا خۆیان بەدایكیانەوە گرتبوو،لەگەڵ ئەوەشدا هەمویان برد بەزۆرمنداڵی شیرە خۆرەیان بەزەویدا ڕادەكێشا،هەروەك مەلی سەربرَاو وابوون بەدەست سەربازەكانەوە،هاواركردن و گریانی منداڵان هۆڵی سجنی داگرتبوو،بەڵام دڵڕەقی سەربازەكان هەر باس ناكرێت وەك ئەوەی بەشەق لەمنداڵەكانیان دەداو زۆر ئازاریان دەدان،یەكێك لەسەربازەكان بە لولەی تفەنگەكەی منداڵێی بەرز كردبووەوە و بردی و پێدەكەنی،بۆیە منداڵان لەترسی ئەو توندوتیژیانە میزیان دەكرد بە خۆیانداو دەگریا(قوربانی،2009،48)
3.ماڵ وێرانی:
ئافرتانی خێزانی ئەنفلكراوەكان،بە ڕێژەی(61,23%)دەبێت،بێگومان دوای گۆڕینی شوێنی دانیشتن و لەبەردابڕینیان لەخزم و كەس و كاریان،بەشی هەرەزۆری ئەو نەهامەتــی و دەردەسەریەیان بەركەوت،بەتایبەتی دوای ئەوەی ڕەوانەی ئۆردوگا زۆرە ملێكان كران،كــــەئەمەش سیاسەتێكی ڕژێم بوو،لـــــەپلاندانان و پیادەكردنی شاڵاوەكـــانی ئەنفالدا لە نــاوچەكانی كوردستاندا (صالح،2008،15)
4. مـــردن:
كــــارەساتـــی ئەنفال كەشێك لە تۆقین پێك دەهێنێ‌،بەتایبەتی كـــەقوربانیەكـــان خۆیــان بەسەرهاتەكانی خۆیـــان دەگێڕنەوە،بەتایبەت تریش كـــــــــەباسی چۆنیەتـــــی مردنەكانیان دەكەن كە نائاسایترین جۆری مردنە،بــە تایبەت تریش كە ژنان باس لە مردنی جگەر گــــــۆشەكانیان دەكــــەن،كۆتای ئـــەو ووشەیەش بە ووشەیەكی سامناك تـــر دێت، لاشەكـانیان سەگ خواردویەتــــی،ئیدی جێی سەرسوڕمـــــــان نابێ‌ كاتێك بەبیستنی و بە بیرهاتنەوەی ئەو حـــاڵەتەمەترسیدارانە،سەرئێشەو خــــــەو زڕان و تەنانەت ڕۆحئێشەش دروست دەبێت.(قەرەداغی،2008،10)
5.دەربەدەری و ڕاگواستن:
بەزۆر ئاوارە كردنی سەدان هەزار هاوڵاتی بێلایەن لەگوند نیشینەكان،لەڕێگەی كاولكردنی گوندەكانیان و هەڵكەندنیان لەشوێنی خۆیان،ئەو هاوڵاتیەیانە بەزۆر بەلۆری دەبران بۆ ئەو ناوچانەی كوردستان كە دوور بوون لەماڵەكانیانەوە،دوای ئەوەی لەموڵك و ماڵەكانیان دور خرانەوە،هیچ تەگبیرێكیش نەبوو بۆ حەوانەوەیان وەك خانوو،جل و بەرگ و خواردەمەنی،هەروەها بەناهەمواریەكی زۆرەوە رێگەیان پێدەدرا بگەڕێنەوە بۆ گوندەكانیان.جگە لەوەش بەتاڵانبردنی موڵك و سامان و ئاژەڵ و بەروبوومی خەڵكی بێتاوان(جیهانی،نیە،8)
ئەنفال و ئافرەت:
پێویستە ئەوە بڵێین كەكۆمەڵگەی كـــــوردەواری كــۆمەڵگەیەكـــی لادێ‌ نشینی كشتوكاڵیەو پابەندیشە بەكۆمەڵێك داب و نەریت و بنەمــای تایبەتی خۆی كە جیاوازە لە كۆمەڵگەكانی دەورو بەری،دیارە ئافرەتیش وەكو توێژێكی سەرەكی ڕۆڵ و ئەركی لەبونیاد نانی كۆمەڵگەدا بینیوەو بونی خۆی لەگشت بوارەكانی ژیانداپیشانداوە،هەرچەندە ئەنفال كاریگەری زۆری لەسەر گشت چین و توێژێك و ڕەهەندە جیاوازەكانی ژیانی كۆمەڵیكــــوردەواری جێهێشت،بەڵام ژنانـــی پاشماوەی ئەنفال زۆرترین پشك و نەهـــامەتی دەردەسەریەكانی بەركــەوت،ئەمە بۆخۆی ئافرەتی دوچاری دەیان نەخۆشی دەرونی و گـــیرو گرفتی كۆمەڵایەتی كرد.(عەزیز،2005،105،106)
ئافرەتانی كورد بونەتەقۆچی قوربانی تاوانی ئەنفال،چی وەك ئەوانەی لەشاڵاوەكە سوكایەتیان دەرهەق كراوەو بێسەرو شوێنكراون چی وەك ئەوەی هەموومەینەتیەكانی پاش ئەنفال بۆ ئەوان بەجێ‌ هێماوە،بۆیە دەبینین هەموو ئەركــــــە كۆمەڵایەتی و ئابوور یەكان كەوتۆتە سەر شانــــــی ئافرەت و ئافرەت بوەتە سەرپەرشتیاری ماڵ و ئیش وكاری ناوماڵ،ئەمەش بوەتە هۆی تێك چوون و شڵەژانی خێزان و پەیوەنیە كــــۆمەڵایەتیەكان و گۆڕانی سیستەمی پەروەردەیی لەناو خێزانی ئەنفالكراوەكاندا.(صالح،2003،117)
لای ئەنفال فراوانترین پانتای ئافرەتانی لــە خـــــۆ گرتووە،بەماناو تێگەیشتنێكی تر 1988ساڵی پەلاماری ئەنفال بوو بۆ سەر كورد بوون و شوناسی نەتەوەیمان لەلایەن (بەعس ئەوا هەر لـــــەو ساڵە بەدواوە و تائێستا ئافرەتانـــی پەراوێزی پاشماوەی ئــــەنفال گشت كــــاتەكانیان لەئەنفالێكی بەردەوامدایەو قورسترین دەردە كۆمەڵایەتی و ئابوری و دەرونی وخێزانەكانی پەلامارەكەبەجەستەو هەست و نەستی ئەم ئافرەتانەوەیە.(سلیمان،2002،11)
كاریگەریەكانی پرۆسەی ئەنفال:
شاڵاوەكانی ئەنفال وێڕای شوێن بزركردن و لەناوبردنی دەیان هەزار مرۆڤی كوردوسوتماتكردن و وێرانكردنی سەرجەم گوندەكانی كوردستان و تێكدانی ژێرخانی ئابوریان،دەیـــان گیرو گرفتە ئابوری و كــــۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژی و نەخۆش ی و دەردە سەری بۆپاشماوەكەی و كۆمەڵی كوردەواری بەجێهێشتووە لەوانە:
كاریگەری دەروونی:
دیاردەو نەخۆشیە دەرونیەكان لەئەنجامی ئەو زەبرەوەیە كەتووشی مرۆڤ دێت،ئەگەر سەرنجێكی ورد بدەینە كەس و كاری ئەنفالەكان بە ئاشكرا لە ڕوخساریان دەیبینینەوە،بۆیە دەركەوتووە كە 76%ئاسەواری تــاوانی ئەنفال بووە هـــۆی:
1)بڵاو بوونەوەی كۆمەڵێك گرفت و نەخۆشی دەروونی كەبەڕێژەی76%ی ئافرەت لە خێزانیكەس وكــــــاری ئەنفالكراوەكـان دوچاری نەخۆشـی دەرونی وەك(دڵەراوكێ‌،خەمۆكی ترس،نەخۆشیە
دەرون جەستە سایكۆ سۆماتی)،لـەهۆشچوون،تا ئەمڕۆ بەدەستیەوە دەناڵێنن،
2) بەهۆی نەبوونی وشەڕو ئاژاوەی ناو خێزان هەستكردن بەزوڵـم و سوكایەتی و ناهەقی وئاوارەیی و دەربەدەری مرۆڤ تووش خەمۆكی دەكا،هەرلەلێكۆڵینەوەیەكدا هاتووەكە(24,39%)ی ئافرەت لەخێزانی ئەنفالكراوەكان تووشی خەمۆكی بوون(صالح،2003،108-111)
3) كـــارەساتـی ئەنفال كەشێك لە تۆقین پێك دەهێنێ‌،بەتایبەتی كـــەقوربانیەكان خۆیان بەسەرهاتەكانی خۆیان دەگێڕنەوە،بەتایبەت تریش كـەباسی چۆنیەتی مردنەكانیان دەكەن كە نائاسایترین جۆری مردنە بەتایبەت تریش كە ژنان باس مردنی جگەر گۆشەكانیان دەكـەن،كۆتای ئەو ووشەیەش بە ووشەیەكی سامناك تـر دێت،لاشەكانیان سەگ خواردویەتی، ئیدی چۆن جێی سەرسوڕمان نابێ‌ كاتێك بەبیستنی و بە بیرهاتنەوەی ئەو حاڵەتە مەترسیدارانە،سەرئێشەو خەوزڕان و تەنانەت ڕۆح ئێشەش دروست دەبێت.
4) كارەساتی ئەنفال لای یەكە یەكەی تاكەكانی كۆمەڵگەی كوردی ڕەنگدانەوەی ترسناكی هەبووەئەم كارەساتەدڵنیای تاكی كوردی شێواندووە،چەندان جۆردۆخی دەرونی وەك:خەمۆكی وترس وتۆقین و بێ ئومێدی و فەرامۆشی دروست كرددوە.
5) كارەساتی ئەنفال بوو بە فاكتەری ترسێكی درێژخایەن،نەك تەنها لەو نەوانەی كوردكە ئەنفالیان دیوەو لـەوقۆناغەدا پێگەیشتوو بوون،بەڵكـو لای ئەو نەوانەش ترسی خـولقاندووە كەدوای ئەنفال بەماوەیەك لەدایك بوون.
6) كارەساتی ئەنفال وەك كارەساتێكی تۆقێنەرو شێواندنی دڵنیایی گـــــەشەسەندنی دەروونی تاكی كوردی لـــەدوو پلەدا وەستاندووە،لـــەئەنجامی دابەشكردنی كـــــۆمەڵگەی كــــوردبــــــۆ سەر دوو بەش ئەنفالكراو ئەنفال نەكراو بەشی یەكـــەمیان بـەهـــــۆی دابین نەبوونــــی پێویستیە فیزیقیەكانیانەوە بەشی دووەمــیان بەهۆی هــــــــەستنەكردن بە دڵنیایی و ئارامی دەرونی بەهۆی كاریگەری كــارەساتـــی ئەنفالەوە.
7) كارەساتی ئەنفال كاریگەری لەسەر كەسایەتی منداڵی كورد دانـاوە،كێشەی كــورد بەگشتی و كارەساتەكانی پەیوەست بەم كێشەیەو بەكۆلۆنیبوونی كـــــــوردستان،قەیرانی ناسنامە،یا قەیرانی بێناسنامەیی لای چەندان نەوەی پێش وپاش ئەنفال دروست كردوەو دەكات.(قەرەداغی،2008، 13-16)
سوكایەتی كردن بە ڕەوشت و كەرامەتی ئافرەتان و ئازاردانیان دوور لـــــەهەموو داب و نەریتێكی مرۆڤایەتی یەكێك بووە لە ئامانجە هەرە سەرەكیەكانی ڕژێمی بەعس لەپرۆسەی ئەنفالدا.( صالح،2003،98)
9) ئاكامی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال،لەدەستدانی ئازیزان و سەرپەرشتیاران خێزانەكان،هەزاران خێزانی ئەنفالی لە چاوەڕوانی درێژماوەو دڵەڕاوكێ‌ و بێ‌ نان
پەیدا كـەری مــاڵ بەجێ‌ هێشت،شیرازەی خێزانەكانی هەڵوەشاندەوە(مەحمود، 2008،79)
10) ئەو بەشە زۆرەی ئافرەتان لە هەردوو حاڵەتەكەدا ئۆردوگا پاڵێوراوی ســـــــەرەتای وكۆتاییەو سەرئەنجامیش هەر ئۆردوگـــــا بۆئەم خێزان و ئافرەتانە دەبێتە شوێن و جێگای ئـازار چەشتنێكی بــــــــەردەوام و لایەنێك لە لایەنە سەرەكیەكانی كێشەو گرێی ئافرەتانی پـــــاشماوەی پەلامارەكە
11) وەك دیارە خەڵكـی پاشماوەی بەتایبەت ئافرەتان بەردەوام لە تێكشكان و جەنگی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوریدا بوون و نەیانتوانیوە،قوتاربن لــــەكۆت و بەندی پەلامارەكە كەوایە چی گەڕانەوە لەزندان و چی بە قوتاربوون لە پەراوێزی پەلامارەكـە ئەم ئافرەتانە نەیانتوانیوە ئاسوودە بژین و برینی جەستەی ئەنفالكراویان ساڕیِژ بێ(سلێمان، 2002،8-15)
12) ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال لەو فەزا كۆمەڵایەتیە كوردەواریەداگەورەترین قوربانیان داوە،سنورێكی دیاری كراوی پابەند بوونیان بــــۆ كێشراوە كە دەرچوون، لێی دەبێتە عەیب و شورەیی و ئافرەتان ناتوانن بڕیار وەربگردن.
13) كاریگەرترین هۆكار كەهەمیشە لەناوكەس و كاری ئەنفالكراوەكـــاندا وەك بیرێكی بەردەوام لە مێشكیاندادەوەران،دەوەران دەكــــات،بێ‌ چارەنووسی كەس وكاریانە،ئەم بیركردنەوەیە وای لێ‌ كردوون بەردەوام لــە چاوەڕوانیەكی بێ‌ ئەنجامدا بن،ئەو نادیاریە بێ‌ چارەنووسیە تووشی خەمۆكیەكی بەردەوامی كردوون(شێخ صدیق،2002،221)
كاریگەری ئابوری :
بریتیە لەكاریگەری و ‌وئاسەوارەكانی شاڵاوی ئەنفال لەسەر سەرچاوەكانی بەرهەم و بەروبوومی كشتوكاڵی و كارە دەستیەكان،كە كاریگەریەكی ڕاستەو خۆی لەسەر ژیانی خەڵك و بەروبومە كشتوكاڵیەكان هەبوو.(دزەیی،2001،22)
كەس و كاری قوربانیانی ئەنفال سەرەڕای ئەوەی كەس وكاریان ئەنفال و بێسەرو شوێن كران ماڵ و سەروەت و سامانیان لە لایەن ڕژێمی ڕوخاوی بەعس بەتاڵان بردرا،وەك ئاشكرایە،گرنگترین سەرچاوەی بژێوی ژیـــــــانی گوند نشینەكانی كــــوردستان چاندنی بەروبومی كشتوكاڵی وەك لەم لێكۆڵینەوەیەدا دەركەوتووە،بە ڕێژەی (71,48%) و ئاژەڵداری بە ڕێژەی (18,42%)بوو،كـــەلەپاش شاڵاوەكانی ئەنفال خێزانی كەس و كاری ئەنفالكراو سەرچاوەی سەرەكی بژێویان لـەدەستدا،بۆیە دەتوانین بڵێین ئەم بەشە چالاك و بەرهەم هێنە بوون،بە كــــۆمەڵێكی بێكار ئەمەش بۆ خۆی زەرەرو زیانێكی ئابوری بوو كـەیەكەم بە كوردستان و دووەم بەكەس و كاری قوربانیانی ئەنفال كەوت،(صالح، 2008،17)
ئەو خێزانانەی كـــەلەپاش ئەنفال ڕگار بوون توشی گەورەترین كارەساتی ئابوری و مادی بون،چونكە ئەو كاتە سەرەگەورەی خێانەكان ئەنفال كرابوون و كەسوكــــــاری ئەنفالەكـــانیش شارەزای ژیــــــانی شار نەبوون و لەڕووی جەستەییەوە توانای كاركردنیان نەبوو،بەمەش بەشێكی گـــەورەی كەس و كارەكان لە ژیانێكی كولەمەرگدا دەژیان،(عەبدو ڕەزا،2006،211)
كاریگەری كۆمەڵایەتی :
مەبەست ئەمەش لەلایەنی كۆمەڵایەتی كاریگەری و كاریگەری و ئەنجامی شاڵاوەكانی ئەنفالەلەسەر ژیان و بونیاد و پەیوەندی كۆمەڵایەتی و داب و نەریت و لایەنەكانی تری تاكەكانی تاكی كوردی كردووە،(دزەیی،2001،22)
ئۆپەراسیۆنی ئەنفال هۆكارێكی سەرەكی بوو بۆ شڵەژان و پەرتەوازەبوونی كـــۆمەڵگەی كوردەواری و تێكدانی پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان،لە نێوان یەكتردا،هەروەهــا بووە هۆی نە هێشتن و تێكدانی داب و نەریتی ڕەسەنی كوردەواری كەبنچینەو بنەمای سەرەكین بۆپەیوەندیە كۆمەڵیەتیەكان بەگشتی،نەخۆشی و دیاردە كۆمەڵایەتیەكانی پاشماوەی ئەنفال زۆرن وەكو:
1-سەرپەرشتیاری خێزان:
لەپێش شاڵاوەكانی ئەنفالی ساڵی(1988)سەرپەرشتیاری خێزان وەك لە لێكۆڵینەوەیەدادەركەوتووە،بەڕێژەی (90,12%) لەژێر دەسەڵاتی باوك بووە،بەرامبەر (9,88%) كــە لەژێر دەسەڵاتی دایك بووە،بەڵام ئەم ڕێژەیە لەدوای شاڵاوەكانی ئەنفال گـۆڕانێكی زۆری بەسەردا هاتووە،كەبووەتەلە(34,66%)لە ژێر دەسەڵاتی باوك،وە دایكیش ڕێژەی (65,55%) بەركەوتووە لەناو خێزانی كەسو كاری ئەنفالكراوەكان،
2- گۆڕینی شوێنی نیشتە جێبوون و لەدەستدانی داب ونەریت:
هەركۆمەڵگەیەك شڵەژا،ئەوا بێگومان زۆر لە بنەما سەرەكیەكانی لەدەست دەدات،یان گۆڕانی بەسەردا دێت،بۆیە شاڵاوی ئەنفال كاری كردە سەر داب و نەریتـــــی كلتورو فۆلكلۆری ڕەسەنی كوردەواری بۆنمونەگۆڕینی(شێوی جل و بەرگ،داب ونەریتی جەژن،حەكایەت ومەتەڵی كوردی و جۆری هەڵپەڕكێ‌ و گۆرانــی ووتن،وە بەڕێژەی لە(61,23%) ئافرەت لەخێزانی ئەنفالكراوەكان دوای گۆڕینی شوێنی دانیشتنیان بەناچاری وازیان لەداب و نەریتی خۆیان هێناوە،پەیڕەوی داب و نەریتی ئەو شوێنە دەكەن كەتیایدا نیشتە جێن.
3- دیاردەی نەخوێندەواری:
شاڵاوی ئەنفـال زۆر دیاردەو نەخۆشی كۆمەڵایەتی لێكەوتەوە،نەخوێندەواریش یەكێكەلـــەو دیاردانە،هەروەها ڕژێمـــــــی بەعس هەردەم هەوڵی داوە گەلــی كورد بەنەخوێندەواری بهێڵێتەوە،تاوەكـــو لەڕووی پێشكەوتن و پەرەپێدانی كـــۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریەكــــاندا بە دواكەوتووی بمێنێتەوەو لەڕەوتی كۆمەڵگا داببڕی،بۆنموونە نەبوونی قوتابخانە لەگوندەكان یەكێكە لەو دیاردانە،بۆیە ڕێژەی نەخوێندەواری ئافرەتـی ئەنفالكراوەكان لە(77,33%)ە كە بەرزترین ڕێژەیە.(صالح،2003،111-113)
كاریگەری سیاسی(ڕامیاری): لــــەڕووی سیاسیەوە شێوازە جیا جیاكانی قڕكردنی كورد لــــەئەنفال و كیمیا باران و كۆمەڵكوژی كورد لەچەند بەشێكی كوردستانی باشوردا،لـــــەساڵی (1988) شۆڕشی كوردی بەرەو شكستێكی گـــەورە برد،تەنانەت بەگوێرەی دیدی حیزبی بەعسی كــــە میلەتی كورد كێشەی دروست كردووە بۆنەتەوەی عەرەب لەبەر ئەوە ڕادەگوێزرێن و لەناو دەبرێن،ئەوەی ئاشكراو ڕوونە لــــەكاتی شاڵاوەكـــانی ئەنفـــال ژمارەیەكی زۆر لـــەخەڵكی ناوچە وێرانكراوەكانی كوردستان پەڕاگەندەو پەرتەوازە بوونە بــۆهەردوو ووڵاتی ئێران و توركیا،كەژمارەیان لەزیاترلە(160)هەزاركەس دادەنرێت(سابر،2008،145)

دەروازەی دووەم:
كورتەیەك دەربارەی هەستی خۆبەكەم زانین
هەستی خۆبەكەم زانین چیە
هۆكارەكانی هەستی خۆبەكەمزانین
نیشانەكانی خۆبەكەم زانین
تێوەرەكانی هەستی خۆبەكەم زانین
تێوەرەكانی پێشوو
دەروازەی دووەم:
زاراوەی خۆبەكەم زانین:
لە سایكۆ لۆژیاو لەزمانی ئینگلیزیدا خۆبەكەم زانین یەكێكە لەو دەربڕینانەی كە ڕۆژانە بەكار دەهێنرێت،ئادلەر بەدانەری دادەنرێت،پێی وایە هەست كردن كەمی لە هەموو مرۆڤێكدا بەدی دەكرێت،وەهێزوو پاڵنەرێكی كاریگەریشە لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ،بۆ ئەوەی هەست بكەین مرۆڤین دەبێ‌ لەخۆمان هەست بەكەمی بكەین،(احمد،2000، 218)
هەستی خۆبەكەم زانین (حسن،2007)
هەستكردنی تاكە بەوەی لەئاست كەسانی تردا خۆی بەكـــەمتر دەزانێ‌ و خۆشی پێ‌ قبوڵ نیەو رق و كینەی بۆ دروست دەبێ‌ بەرامبەر كەسانی تر،هەندێك جــــار بەرامبەرخۆشی،هـۆی ئەمەش دەگـەڕێتەوە بۆ ئەو كۆسپ و تەگەرانەی كـــــە ڕێگرن لــــــە بەردەم چێژ وەرگـــــرتن لەژیانیدا. (حسن،2007، 4)
هۆكارەكانی هەستی خۆبەكەم زانین:
1.تێرنەكردنی پێداویستییەكانی تاك بەپێی هەرەمە ماسلۆ وەك:
ا.پێداویستیە بنەڕەتیەكان وەك:خواردن و خواردنەوەو شوێن.
ب.پێداویستی بـــــۆ ئاسایش،لێرەدا تــاك دەیەوێت هەست بەئاسایش و سەربەخۆیی بكـــات.
ت.پێویستی جێ‌ بەجێ‌ بوونی خود:تاك هەست دەكات كە مافــــی ئەوەی هەیە ئاستێكی بەرزی
پ.زانستی هەبێت و وە هەروەها ڕێزی بگیرێت.
ج. تاك هەست دەكات ڕۆڵێكی هەیە لەژیاندا،بۆیەدەیەوێت كاریگەری هەبێ‌ لەسەر كەسانی تر.
ح.پێداویستیە كۆمەڵایەتیەكان:واتە:ئەو كەسە هەست بە ئینتمای كۆمەڵەكەی دەكات،وەك خێزان وبرادەرانی.(ریاڤ،2004،17،18)
2.بۆچون و نەریتە كۆمەڵایەتیەكان (الملیجی،2002،95)
3.كەم توانایی و ناكامڵی جەستەیی(العنكبی،2001،81)
4. تێپەڕبوونی مرۆڤ بە كولەمەرگی و دەردەسەری.
5 .كەم وكورتیە جەستەییەكان:
كاتێك تاك هەست دەكات دەست و پێیەكــانی نابووت و ناشیرینن وەهەست بە ڕەشبینی دەكات و بیری لێ‌ دەكاتەوە،بەرەو گۆشەگیری دەچێت.
6. نازپێدانی زیاد:
پەروەردەكــردنی منداڵ بە شێوازێك نەشـونما بكـــات،كــەوا هەست بكات كەسێكی نموونەییەو پشت ئەستور بێ‌ بە دایك و باوكی بەڵام لـــە كۆمەڵگەدا ڕوبەڕوی چەندین بـاری جیاوازدەبێتەوە(مكبراید،1979،43-51 )
7.دژواری ژینگەی خێزانی و كۆمەڵایەتی:
بەهۆی كــــارەسات و ترس و خەفەت و دڵەڕاوكـــێ‌ وە منداڵی پشتگوێ‌ خراو سزاو ئازارو سوكایەتی پێ‌ كردنی بەردەوام لـــە نرخ و بەهای كەم كـــەكاتەوە،ئەوا ئەو كەسە هەست بەكەمێتی دەكات و بەرەو لاساری وگــــۆشەگیری وڕەشبینی و هتر دەیبات.(قەرەچەتانی،2009،255)
8.قەرەبووكردنەوە:
هەموو ئەندامەكانی لـەش لەكاتێ‌ لەكاتەكانی پێش لەدایك بوون،بـەشێوەی سەربەخۆ هەوڵ دەدات بۆ بەدەست هێنانی خواردن،یان تێربوون،لەكاتـــــی لەدایك بوون ئەم ئەندامانە دەست دەكەن بە ئیش پێكردنێكی دروستانە بۆ قەرەبووكردنەوە(عڤوی).(خلیفە،2003،248)
9. بێ ئامانجی و هەست نەكردنی مرۆڤ بەبەهای خۆی:
نەبونی پاڵنەرو هەوڵنەدان بۆ دۆزینەوەی ڕێگـــــا چارەی گونجاووبێتوانایی بەرامبەر دەسەڵاتی كـــەسانی تر:ئەمەش بەهۆی نەبوونـــی هێز بۆ ڕوو بەڕوو بوونەوەەی ستەمی كەسانی تر،كەهۆیەكە بۆ هەستكردن بەكەمی(حسن،2007،7)
10.نوقوستانی و كەم و كورتی جەستەیی:
ئەدلەر لەو بڕوایەدا بوو هەستكردن بە كەمی یەكەم جار لەڕێگە(شەلی،كوێری،لاڵی،خێلی،زۆر قەڵەو یان لاواز،زۆر درێژ یان كورت،ناڕێكی لەئەندامەكانی لەش،وە كـــەم وكورتی و نزمی ئاسستی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە)دەبێت.(قەرەچەتانی،2009،255)
11.هەست بەنامۆی:
منداڵ كە لەدایك دەبێت هەست بەكەمێتی دەكات و ڕەفتاری تووشی تێكچوون یـــان شڵەژان دەبێت وئارەزووی كۆمەڵایەتی كەم دەبێت لەكۆمەڵگەدا (العزە،2004،249)
12.تێرنەبوونی حەزو ئارەزوەكانی تاك:
ئەو ئافرەتەی كە لـە سەرەتاكانی یەكەمــی ژیانیدا پێویستیات و حەزو ئارەزووەكـــانی تێر نابێ‌،ئەوە هەست بە كەمی ئەو پێویستیە دەكــات وخۆی بەراورد دەكــــات بە ئافرەتانی تر دەبینێ‌ وەك ئەوان نیە رق و كینەی لادروست دەبێت،(ریاڤ،2004،18)
13.بەرز ڕوانین بۆخود:
بوونی هەستكردن بەكەمی لەلایەنی فیزیكــــی(جەستەیی)مرۆڤ دەردەكەوێت،ئەو كەسە هــــەست بەكەم و كورتی خۆی بكات،ئەوا پاڵی پێوە دەنێ‌ بــۆ ئەوەی بمرێت،یان والــــەخۆی دەكات بەرزتر بێت،یان وای پیشان دەدات بۆ كەسانی تر كـــەبەرزو بڵندە.(عباس،2001،81)
14. تەمەنی منداڵی:
هەستكردن بەكەمی لەهـــەر لایەنێك لە كـاتی منداڵیدا ئەبێتە هـۆی ئـەوەی جۆری كەسایەتی لەداهاتوودا دیاری بكات(رشوان،2006،127)
• نیشانەكانی هەستی خۆبەكەم زانین(الشعوربالنقص):
1.كەم و كورتی ئەندامی:
واتە: ئەومنداڵانەی كەم و كورتی جەستەییان هەیە وەك باڵا كورتی و شەلی و كوێری و لاوازی دەست و پێیەكانی،بەتایبەت لەقۆناغی منداڵیدا،كەئەندامەكانی بچووكن بۆیەئەومنداڵە هەست دەكات ناتوانێت وەك گەورەكان مامەڵە بكاتر(دۆنسیل،2005،88)
2. نائارامی و جوڵەی ناڕێك:
لەهەڵسو كەوتیدا هەست بە نائارامی و جوڵانێكی خێراو بێ‌ مەبەست و هەڕەمەكــی دەكرێت،بەهۆی ئەونائارامیەی لە جوڵەو چالاكیە جەستەیەكانیدا هەیە،(كاپریز،2007،155)
3. ترس و دڵەڕاوكێ‌:
هەست دەكـــات ئارەزووی كارێكی هەیە،بەڵام ناتوانێ‌ پێی هەڵسێ‌،وادەكات بێ‌ بەش بێت لەخەوتن و دەترسێ‌ لە كاروپیشەو قوتابخانەدا فەشەل بێنێ‌،ئاواتە خوازە كارەكانی لە داهاتوویەكی نزیكدا جـێ‌ بەجێ‌ بكات،بەڵام ترسی ئەوەی بۆ دروست دەبێت كە تەندروستی تێك بچێ‌ و كەسێكی نزیكی لە دەست بچێت.
4.گۆشەگیری:
دوردەكەوێتەوە لە كـەسانی ترو شەرم دەكـات لەوەی ئـــامــادە بێت لەگەڵ كـــەسانی تردا،هەست دەكات ناتوانی قسە بكات و خواستراو نیە لە بۆنە كۆمەڵایەتیەكان و بانگهێشتی ئــاهەنگ ناكرێت.
5 . هەستكردن بە نامۆی:
ئەو كەسە هەست بەنامۆی و بێ هیوای دەكات دەچێتە عقڵی باتن ناواخنی و هەست دەكات هەموو شتێك بەلای ئەوەوە بێ مانایە،بۆیە ئافرەت بەزمانی خۆی دەڵێ:من پشوو درێژ نیم و بێزارم
6ڕەخنەگرتن:
ئەوكەسە خۆی بەڕاستر دەزانێ‌ وەك لـــەكەسانی تر ڕەخنە لـــە بەرامبەر دەگرێت بەوەی لادەرن،وا هەست دەكات كە خۆی ئەندامێكی سوود بەخش و خۆشەویستە.
7.بێ هیوایی:
كاتێك هەستكردن بە ئازار وای لێ‌ دەكات كەكەسێكە نرخـی كەمە لەلای كەسانی تر،هەست بەتاوان و بێ هیوای دەكات،كاتێك ڕەت دەكرێتەوەو ئیهانەدەكرێت.
8.خەمۆكی:
بۆ ماوەیەكی دورو درێژ بە بێدەنگی دەمێنێتەوەو قسەی بێمانا دەكات،زۆر جار هەست بە خەمۆكی و پەرشوبڵاوی زیهنی دەكرێت و قوڵ بیر دەكاتەوە بۆ ماوەیەكی دورو درێژ.(مكبراید،1979،41ــ57)
9. ململانێ‌:
منداڵ هەست بە كەمی دەكات لەئاستی دایك و باوكـــی لە ڕووی جەستەییەوە،وە هـەستێكی زیاد لە پێویستی بـــۆ دروست دەبێت،كەتێكەڵ بە ئارەزوەكانـــی دەبێ‌،دەست دەكــات بە رق بەڕقێتی كەسانی ترو حەز لە هەڵسو كەوتنمان ناكەن،(الملیجی،2002، 95)

تێوەرەكانی هەستی خۆبەكەم زانین(الشعور بالنقص):
1. (ئادلەر) (1870-1937)
ئادلەر پێی وایە كەهەست كردن بەكەمی حاڵتێكی گشتیە لە مرۆڤدا هەیەو بەدی دەكرێت، بەنەنگی و لادان دانانرێت،دەبێتە سەرچــاوەیەك بۆ هەوڵ و تێكۆشانەكــــــانی تاك، هەموو پێشكەوتن و پەرەسەندنێكی تاك بەرئەنجامی هەوڵەكــانێتی بــۆ قەرە بووكردنەوەی كەم و كورتیەكانی،وەمرۆڤ لـــــــە ژیانیدا پێویستیەك پاڵی پێوە دەنێ‌ تا زاڵ بێ‌ بەسەرخۆبەكەم زانینەكەو تێبكۆشێ‌ بۆبەدەست هێنانەوەی ئاستَكی بەرزوباڵاتر،بۆیەخۆبەكەم زانین لەقۆناغی شیرە خۆریەوە دەست پێ‌ دەكا،چونكەمنداڵی شیرەخۆرە بەشێوەیەكی ڕەها پشت بە دایك و باوكی دەبەستێ‌،واتە:درك بەوە دەكا كە ناتوانی ڕوو بەڕوویان ببێتەوە،لەئەنجامدا هەست بەكەمی دەكات،(احمد،2000،217،218)
ئادلەر بەشێوەیەكی گشتی پێداگری دەكات لەسەر فاكتەرە ئۆرگانیەكانـی هەستكردن بەكەمی گشتی بێت یان تایبەتی،فاكتەرە بایەلۆجیەكان هەستكـــردن بەكەمی لــەساتێك لەساتەكاندا لەهەرتاكێك لەتاكەكاندا پەیدا دەبن،هەموو منداڵێك هەست دەكـــــــات بچوكە،لاوازە،نەزانە،ئەگـــەر بەراورد بكرێت بەوگەورانەی بەهێزن وهەمووشت دەزانن،ڕەنگە ئەم چەشنە لـە لەخۆبەكەم زانینە ناتەواویەكی جەستەیی ڕاستەقینە بگرێتەوە،بەتایبەتی بەلای كەسانی ترەوە شتێكی بینراو بێت وەك:(قۆڵێكی ئیفلیج،پشتێكی قەمبوور،لوتی گەورە،گوێی درێژ،كورتە باڵایی،یان زۆر باڵا بەرزی وە ئەو ناتەواوی یـان تایبەت مەندییانە،بەچاوی سووك سەیركردن،گاڵتەجاڕی،بەزەیی، سك پێ‌ سووتان،دەبزوێنن،بەجۆرێكی وا ئەو كـــــەسە كاردانەوەی دەبێت ڕەنگە كاردانەوەكەی چەند شێوەیەك وەربگرێت،ڕەنگە فۆرمی قەرەبوو كرنەوە وەربگرێت:تـــاكەكە زۆر(نهێنی) كاردەكات بۆ دەربازبوون،لەنزمیەكەی تاوەكـــــــو وەك كەسانی تر بەتوانا بێت كە بەدەستی ئەو ناتەواویانەوە ناناڵێنن،هەندێك جاریش قەرەبوو كرنەوەكەی بەشێوازێك دەبێ‌ كە هەوڵدانی بۆدەربازبوون لە ناتەواویەكـانی ئەوەندە بەهێز دەبێت كە ئەو تاكە لەوانەش تێدەپەڕێت كە ئەو ناتەواویانەیان تیادا نیە،بۆ نمونە یەكێك زۆر ناجەماوەریەو دەمی تەتەڵە دەكات دەبێتە وتاربێژێكی ناودار،یــان لەبوارێكی تردا،(ناپلیۆن پیاوێكی كورتە باڵا بوو بەڵام بوو بە سەركردەیەكی مەزن.(دۆنسیل،2005،87،89)
2- فرۆید: (1856-1939)
فرۆید لەو بڕوایەدایە كەهەست كردن بەكەمی لەئەنجامی هـەستكردن بەنەبەكامی ولاوازی و سستی چالاكــی ئەندامەكانی زاوزێوەیەو تــــاك تووشـی خەم وخەفەت و ترس و دڵــــــەڕوكێ‌ دەكــات و ناچار من(الانا) هەوڵــی دور خستنەوەی ئــەو ترس و دڵە ڕاوكێ‌ یە دەدات، لەبواری هەستیەوە بۆ بواری نەستی (اللاشعور) لـــەوێدا بەخەفەو سەركـــــوتكراوی دەمێنێتەوەو دواجـــاریش دەبێتە ناوكی دروست بوونی گرێی كەمی(عقدە النقص)(قەرەچەتانی،2009، 254) خۆبەكەم زانینی مێینە وەك ڕەگەز لای فرۆید دەرئەنجامی ئەو بارەناهەموارەی ئەوسەردەمەی بووە كە هەمیشە یەكسان بووە بە كــەپت و داخراوی و نائومێدبوون و ئیرەیی بردن بە ئەندامی ڕەگەزی پیاو،بۆیە بەبۆچوونی فرۆید ئەو تەنگژە دەرونیە هەر لەمنداڵیەوە سەرچاوە دەگرێت،كە مێ‌ هەستی پێدەكات بۆ مێ‌ بووە؟بۆ نێرینەیەو بێبەشە لەو ئەندامە نێرینەیەیی زاوو زێ‌؟!وە دواتر خۆی بەشایستەی زۆرێ‌ لەسەركەوتنەكان و ڕوو بەڕووبونەوەیان نازانێ‌.كەواتە:فرۆید دەڵێت:سروشتی مێینە وادەخوازێت گـــەر بیەوێت بكرێتەوەو دۆخـــــی ئاسایی خۆی وەربگرێت،دەبێت نێرینە ئاسا بیركردنەوەی ئەم بەرجەستە كات،دواتریش ئەم مێیە ناگونجێ‌ ئەم ڕێچكەیە بگرێت،ئەم دیدە ڕق ئامێزە لای مێینە كە ڕوپۆشێكی زانستی بەبەردا دەكات،وەردە وردە
بنەمای(لاهووتی)مێینەگەرایی خۆی ووندەكات(عباس،2003،89)

3. ئەبراهام ماسلۆ: (1908-1970)
دیارە تێوەری ئەبراهام ماسلۆ یەكێكە لەو تێوەرە مۆرڤانەیەی كەقسە لەسەرهەمووپێداویستەكانی مرۆڤ دەكات،كەپێوستیە فسیۆلۆجیەكان لەهەموو پێداویستیەكانی ترگرنگی بۆ ژیانی مرۆڤ دەبێت یەكەم جار ئەو تێربكرێت،پاشان پێداویستی دووەم سەرهەڵدەدات،كە هەست كردنی مرۆڤە بۆ ئارامی و سەقامگیری و ڕزگار بوونە لە لەترس و تۆقاندن و سوكایەتی پێكردن،وەك ڕوونە لای هەموان كە شەڕو كوشتارو كۆت و ئەنفالكردن و سوكایەتی پێكردن و هەڕەشەكردن، ئەمانەو چەندین ڕووداوی ناخۆشی تر بەردەوام والەمرۆڤ دەكات تووشی هەستكردن بەكەمی بێت و هەست بەئاسایش و خۆشبەختی نەكات،واتە مرۆڤ تووشی ترس و دڵەڕاوكێ‌ وخەمۆكی و ڕەشبینی و خەوتێكچوون دەبێت ئەم دیاردانە كار دەكەنە سەر ڕەفتاری مرۆڤ لەناو كۆمەڵگەداو وای لێ‌ دەكات ڕەفتاری نائاسایی بێت و ئەمەش كار دەكاتە سەر ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ و كاردانەوەی لەسەر لەسەر باری دەرونی و كۆمەڵیەتی كەسەكە دەبێت،بۆیە هەر وەختێك تاك نەیتوانی هەست بە دڵنیایی ئەمان بكات،لەناو ئەو شوێنەی تیایدا ژیان دەگوزەرێنێ‌ ،ئەوا ئەستەمە بگات،بە(بەدیهێنانی خود)بەپێی هەرەمەكی ماسلۆ.(حسن،2007،295)
تێوەری بوار(لیڤین):
ئەم تێوەرە سەر بەقوتابخانەو ڕێبازی جشتاڵتە،گرنگی بەژینگەی دەروونی و بواری ژیانی كەسی خاوەن گرفت دەدات،لیڤین پێی وایە:كە ئەو خۆبەكەم زانین و گۆشەگیری و دورەپەرێزیەی كەسی خاوەن گرفت دەیبێت،ڕۆڵی ڕێنمای كاری دەروونیە كە یارمەتی كەسی خاوەن گرفت بدات بۆ ئەوەی ئاستی هیواو ئاواتەكانی لەگەڵ ژیانی واقیعیدا بێت و لەگەڵ تواناو ئامانجەكانیدا بگونجێ‌ و نەهێڵیت بە چاوی سوك سەیری خۆی بكات، لەنرخی خۆی كەم نەكاتەوە،پێویستە تاك بەسەر كۆسپەكاندا سەربكەوێت(قەرەچەتانی،2005،23)
دووەم- توێژینەوەكانی پێشوو:
1) توێژینەوەی دزەیی(2001):
ئەنفال،كارەسات ئەنجام و ڕەهەندەكانی:
ئامانجی توێژینەوەكە:هەوڵدانە بۆ دەرخستنی ئاسەوارو گیرو گرفتەكانی پاشماوەی ئەنفالكراوەكان،ئەم توێژینەوەیە لەپارێزگای هەولێر ئەنجام دراوە، نمونەكەش پێك هاتبوو لە(150) كەس توێژەرنمونەیەكی وەرگرت لەخێزانی كەسوكاری ئەنفالكراوەن لە(45)نێرو (105)مێ‌ پێك هاتووە،كەدەكاتە ڕێژەی (30%)بەرامبەر بە(70%)، لەڕێگەی فۆرمی لێكۆڵینەوەی مەیدانیەوە كە(24)پرسیاری لەخۆ گرتبوو،توێژەرسوودی وەرگرتوەلەچەند كەرەستەو ئامرازێكی ئاماری وەك:ڕێژەی سەدی و ناوەندی ژمێرەی و ڕێژەی ناوەند، بۆیە توێژەر پەنای بردۆتە بەرچاوپێكەوتن كەلەگەڵ كەسو كاری ئەنفالكراوەكانی نمونەی توێژینەوەكەو چەند كەسێكی تر زانیاری بەدەست هێناوە، وە ڕێبازی ئاماری بۆ شیكردنەوەی خشتەكەكان بەكار هاتووەو توێژەر سوودی لەڕێبازەی تر وەرگرتووە،وەك:رێبازی مێژووی و وەسفی،لەئەنجامدا توێژەر گەیشتە ئەوەی:كەزۆربەی كەس و كاری ئەنفالكراوەكان بە ڕێژەیەكەزۆر مێن،وەڕێژەیەكی بەرچاویان تاكو ئَستا خەریكی بەخێوكردنی منداڵن،وەڕێژەی (79,33%)ی نمونەكەخێزان،دارن و ڕێَژەی(13,33%) تاكی مردووەو ڕێژەی(7,33%)سەڵتن،
،وەڕێژەی(62)ی خێزانەكانئاستی بژێویان خراپە، ڕێژەی(35,32)ناوەندە،تەنها(2,66)لەئاستێكی باشدان،بۆیە ڕێژەی نەخوێندەواری (88,66%)نمونەكەبوو،كەبەرزترین ڕێژەیە،وەڕێژەی خوێندەواریش(4,66%)ە كەخاوەن بڕوانامەی سەرەتاین و ڕێژەی(2%)خاوەن بڕوانامەی ناوەندین، ئەویش بەهۆی ئەوەی ڕژێمی بەعس هەوڵی داوە كورد نەخێندەوار بێت.
2) توێژینەوەی صدیق،(2002)
كاریگەریەكانی ئەنفال لەسەرلایەنی دەرونی وكۆمەڵایەتی پاشماوەی ئەنفال كراوەكان:
ئامانجی توێژینەوەكە:زانینی بارودۆخی پاشماوەی ئەنفالەكانە لەنزیكەوە ،وەجوڵاندنی ئەولایەنە بەرپرسانەیە بۆئەوەی كاری باش بكەن بۆ بۆ چاككردنی بارو دۆخی ژیان و بەهای ڕەوشتی پاشماوەكانیان،وە دانانی پلانێك بـــــۆ چارەسەر كردنی ئەو كێشانەی كــــەڕۆژانە بەدەستیە دەناڵێنن و ناشتوانن زاڵبن بەسەریدا،كەكێشەكان ڕۆژانە لەزیاد بوندایە،بۆیەئەم توێژینەوەیە كرا لەپارێزگای كەركوك،بەتایبەتی لــــە ناحیەی ڕزگاری و شۆڕش وەنمونەی توێژینەوەكە،پێك هاتووە لە(125) فۆرمی ڕاپرسی كە (86)،یان مێ‌ بوون و (39)یان نێربوون،كـە(25) پرسیاری لەخۆ دەگرت،لە لایەنەكانی كــــۆمەڵایەتی و ئابوری و دەرونی،وە ڕێژەی سەدی تیا بەكار هێنرابۆ شیكردنـەوەی زانیاریەكان،بۆیە توێژینەوەكە كۆمەڵێك ئەنجامــی تیا دەركەوت لەوانە: 1.دەركەوت زۆرینەی ئەنفالكراوەكان نێرینەن،وە زۆرینەی پاشماوەكانیش مێینەن،كە هەمویان خەڵكی لادێكان بوون. 2.زۆرینەیان خێزان لــــەئەستۆیاندایە كە ڕێژەكەی لە(72%)ە وە هەروەها چاودێری ماڵەوەشن.3.ڕێژەی (47,2%)لە ئەفرەكانی نموونەكە پیاوەكانیان ئەنفال كراوە،وە (27,21%) منداڵەكانیان نێرینەن لە ئەنفالكراون،ئەمەش جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كەڕەگەزی نێرنە زیاترئەنفالكراوە4. ڕێژەی (0,8%)لە ئافرەتان دوبارە شویان كردوەو (3,2%)لە كوڕان دوبارە ژنیان هێناوە،5. (76%)لەوان پێش پرۆسەی ئەنفال خۆیان بە بەختەوەر زانیوە،بەڵام ئەم ڕێژەیە دابەزی بۆ (3,2%)دوای پرۆسەكە،وە (81,6%) بارو دۆخی ئابوریان پێش ئەنفال باش بووە،بیڵام ئەم ڕێژەیە دابەزی بۆ(81,6%)وە(39%)یـــان تووشی ئازارو ئەشكــەنجە بوونەبەهۆی كەم دەرامەتیەوە،(صدیق،شێخ،2002،210)

3) توێژینەوەی عبدالعزیز(2005)
ئەنفال و ڕەهەندە سۆسۆلیۆجیەكانی:
ئامانجی توێژینەوەكە:خزمەتكردنە بەكێشەو گرفت و ئاسەوارەكانی پرۆسەی ئەنفال،لەبەرئەوە هەوڵدانە بۆ نەهێشتنی ئاسەوارە نێگەتیڤەكانی ئەنفال،وەهەوڵدانە بۆ چارەسەركردنی برینێك لەجەستەی كۆمەڵی كوردەواری و دەرخستی ئاسەوارە كۆمەڵایەتیەكانی شاڵاوی ئەنفال لەسەر سترۆكتۆری كۆمەڵایەتی كۆمەڵی كوردەواری،نمونەی توێژینەوەكە پێك هاتووە لەچەند خێزانێكی دیاری كراوی قەزاو ناحیەكانی گەرمیان،كەپێك هاتووە لە (182)كەسی هەڵبژێرراو،لە(52) ڕەگەزی نێرو (130) مێ‌،بۆیە توێژەر پشتی بە ڕێبازی ئاماری بەستووە،لەگەڵ ڕێبازی مێژووی و بەراووردكاری،فۆرمی ڕاپرسیەكە(20)،پرسیاری لەخۆگرتبوو لەبوارەكانی كۆمەڵایەتی و مێژووی و سایكۆلۆژی،لەئەنجامدا: دەركەوت كە(76,37%) كەزۆرترین ڕێژەی توێژینەوەكەن خێزاندارن و ڕێژەی(71,42%)یان لەڕەگەزی مێن،وەڕێژەی سەڵت(9,23%)بوون، بۆیە بەڕێژەی(77,47)لەخێزانی پاشماوەكان لەئاستێكی بژێوی خراپدان بەهۆی لەدەستدانی ماڵ و سامان لەكاتی پرۆسەی ئەنفالدا،وە ڕێژەی(21,43%)ئاستی بژێویانمام ناوەند بوو، تەنها(1,9) ئاستی بژێویان باش بوو،بۆیە ڕێژەی نەخوێندەواری (88,48%)ە بەهۆی پەراوێزخستنی گوندەكانیان،رَێژەی نەخوێندەواریش(6,04)دەبێت.(دزەیی،181,2001)
4) توێژینەوەی مستەفا(2007):
نیشانەی تێكچونەكانی فشاری دوای هێدمەی دەرونی(PTSD)لای ئافرەتە بەرزانیەكانی شاڵاوی ئەنفال،ئامانجی توێژینەوەكە:1).پێوانەكردنی ئاستی تێكچونەكانی فشاری دوای هێدمەی دەرونی لای ئافرەتە بەرزانیەكانی شاڵاوی ئەنفال،2) پێوانەكردنی ئاستی نیشانەی تێكچونەكانی فشاری دەروونی لەنێوان نمونەی توێژینەوەكە،بەپێی گۆڕاوی تەمەن(50،40) ساڵی و (60،50)ساڵی و بەراورد كردن لەنێوانیاندا،نمونەی توێژینەوەكەئافرەتانی پاشماوەی ئەنفالكراوەكان،كەژمارەیان(200)ئافرەتی بەرزان بوو كەتەمەنیان(40-60) ساڵ بوو،لەناوچەی بارزان و شارۆچكەی بەحركەو پارێزگای هەولێر،بەكار هێنانی شێوازی لیگیرت،ئاستێكی بەرزی هێدمەیان هەبوو،ئەمەش كاتێك دەردەكەوێت كەناوەندی ژمێردراویان لەسەر پێوەرەكە(66,98) بوو،لادانیشیان لەپارسەنگ(4,89)بوو، ناوەندی ژمێریاری هەژماركراو دەركەوت(55) بوو،هەردوو ناوەندەكەش بەتاقیكردنەوەی(T.TEST) تاقی كرانەوە بۆ یەك نموونەدەركەوت كەبەهای ژمێردراوبەرامبەربەناوەندی ژمێریاری جیاوازیەكەهەیە،لەئاستێكی بەڵگەدار،كەئەویش(0,05)ە ئەم توێژینەوەیە لەسەر پاشماوەی ئەوخێزانە بارزانیانەی كە حكومەتی عێراقی لە ساڵی (1983)نزیكەی (8000)هەزاركەسی لە پیاوان وئافرەتی بارزانی لەناو برد،لەئەنجامدا توێژەر گەیشتە ئەوەی كەزۆرێك لەو كەسانەی مانەوە تووشی هێدمەی دەرونی بوونە،ئەو كەسانەی لە توێژینەوەكەدان تەمەنیان لەنێوان(40-60)ساڵ دەبێت.(مستەفا،2001،135)
4) توێژینەوەی(سلێمان،2008)
پرۆسەی ئەنفال و شوێنەوارەكانی لەسەر گەنجان
ئامانجی توێژینەوەكە:
1.لێكۆڵینەوەی هەندێك لە شوێنەوارە دەرونی و كــــۆمەڵایەتیەكانی پرۆسەی ئەنفالە لەسەر كەسایەتی ئەو گەنجانەی كەماون،
2.توێژەر دەیەوێت بگاتە ئەوەی كەبزان پرۆسەی ئەنفال تاچەند ڕێكە یان دژە بەمەبەستەكانی شەریعەت.
3. خستنە ڕووی پێشنیارو ڕاسپاردە بـۆ چارەسەرو سوككردنەوەی هەندێك لەو شوێنەوارانەی كەلەسەر پاشماوەكانی هەیە،نمونەی توێژینەوەكە پێك هاتووە لە(525)گەنجی بەجێماوی ئەنفال كەلە شاری سلێمانی و چەمچەماڵ شۆڕش وكەلاروپارێزگای كەركوك ئەنجامدراوە،كە(256)یان نێر بوون و (214)یان مێ‌ بوون و فۆرمی ڕاپرسیەكە(70)پرسیاری لەخۆگرتبوو،توێژەر ڕێبازی وەسفی و مێژووی و بەراوردكای و مەسحی كۆمەڵایەتی بەكار هێناوەو یاسای پێرسۆن و ناوەندی ژمێریاری و ناوەندی گریمانەیی بەكار هێناوە،بۆیە توێژەر لەئەنجامدا گەیشتە ئەوەی كە:كە(10%)ی گەنجانی پاشماوەی ئەنفال ڕێگەی نادروستیان گرتۆتە بەربۆ دەستكەوتنی پارە، لە(90%)یان ڕوبەڕوی كێشەی كۆمەڵایەتی بونەتەوە، لە(95%)یان پشتیان بەخۆیان بەستووە، (80%)یان حاڵەتی توڕەبوونیان هەیە،(80%)یان خەمۆكیان هەیەو (80%)یان خۆیان بەكەم دەزانن و شەرم دەكەن، ڕێژەی(72,97%)یانزەواجیان نەكردووە، وە(27,02%)یان زەواجیان كردوە،بۆیەگەنجانی بەجێماوی ئەنفال باری بژێویان (1,27%)باش بوو،(58,29%)یان ناوەند بوون،(41,06%)یان زۆر خراپ بوون وە بەپێی ڕێژەی سەدی و ناوەندە ژمێریاری ویاسای فیشەرو معامال ارتباگ و پیرسۆن.
بەشی سێ‌ یەم
كردارو ڕێگاكانی توێژینەوە
یەكەم : كۆمەڵگای توێژینەوەكە:.
دووەم : نمونەی توێژینەوەكە:.
سێ‌ یەم: كەرەستەی توێژینەوەكە:.
چوارەم: ڕاستگۆیی
پێنجەم: جێگیری
شەشەم: جێ بەجێ‌ كردنی توێژینەوەكە
حەوتەم:شێوازی ڕاستاندن(تصحیح)
هەشتەم: تایبەتمەندی ئاماری
یەكەم:كۆمەڵگای توێژینەوەكە:
كۆمەڵگەی توێژینەوەكە پێك هاتووە لە ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال كەبەسەر سنوری چەمچەماڵ وكەلاردا دابەش بوون،ئەم توێژینەوەیە كۆمەڵێك لەئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال دەگرێتەوە كە بەدەستی ڕژێمی بەعس باوكیان ئەنفالكران بۆماوەی(22)ساڵە باوكیان بێ‌ سەرو شوێنە،ئێستا خوێندكاری زانكۆن،لەگەڵ ئەوەشدا ئامارێكی فەرمی نیە لەسەر ڕێژەیان تاوەكو ژمارەیان بزانین.
دووەم: نمونەی توێژینەوەكە:
بەم پێیە توێژەر هەستا بەدەست نیشانكردنی نمونەی توێژینەوەكــــەی لە نێو كۆمەڵگـەی توێژینەوەكە،بە پێی ئەو فۆرمانەی توێژەر دابەشی كـرد بەشێوازی ڕاپرسی بەپێویستیەكــی توێژینەوەكــــەی زانی بەڕێگای هەڵبژاردنـــــی نمونەی بەمەبەست(العینە القصدیە) نمونەی توێژینەوەكە دەست نیشان بكات،بەشێوەیەك نمونەكە بتوانێ‌ نوێنەرایەتی كۆمەڵگەی توێژینەوەكە بكات،كەپێك هاتووە لە(40) ئافرەتی كورد لەشاری چەمچەماڵ و شۆڕش و كەلارو ڕزگاری،بەپێی ئەم خشتەیەی خوارەوە:
ژمارەی نموونەكە جۆری
نموونە قەزاو ناحیەكان شوێنی هەڵبژاردنی نموونەكە ژمارەی نمونەكە ئاستی خوێندن
40خوێندكاری كچ نمونەی بەمەبەست
(العینە القصدیە) چەمچەماڵ
شۆڕش
كەلار
ڕزگاری كۆلێژی پەروەردەی چەمچەمال
كۆلێژی پەروەردەی كەلار
پەیمانگای تەكنیكی چەمچەماڵ
15 كەس
كەس 15
كەس 10 خوێندكاری
زانكۆو پەیمانگا
سێیەم:كەرەستەی توێژینەوەكە:
توێژەر خـــــۆی هەستا بەبونیاد نانی پێوەرەكەبە سوود بینین لـــــەم سەرچاوانە
1.ڕاپرسی سەرەتایی(الاستبیان الاستگلاعی)
تــوێژەر بەشێوەیەكــی سەرەتایی هــــەستا بەدابەشكردنی فۆرم بەسەر هەندێك كچی ئەنفالكراوەكان سەبارەت بە خۆبەكەم زانیان و نیشانەكانی بــەسەر ژمارەیەكی دیاری كراو لە (10) كەس.
2.ئەدەبیات:
توێژەر بەسوود بینین لەچەند سەرچاوەیەكی دەرونزانی كەسایەتی و تێوەرەكان و هونەری نوسینەوەو كۆكردنەوەی سەرچاوەكانی كتێب و گۆڤارو ئینتەرنێت و بابەتەكـــــانی تایبەت بەم توێژینەوەیەهەستا بەكۆكردنەوەیان.
3.توێژینەوەكان:
بێگومان توێژەر سوودی بینیوە لەكۆمەڵێك توێژینەوەی تر،كـــــەبۆ پلەی بەدەست هێنانی بەكالۆریۆس و ماستەر كراون كەبە كوردی و عەربی كرابوون لــەبــەر ئەوەی خزمەت بەتوێژینەوەكەدەكات،توێژەر پشتی بەست بەبەكار هێنای چەند توێژینەوەیەكی پێشوو.
4.ئەزمون و شارەزای:
توێژەر پاش هەوڵدان و خوێندنەوەی بۆ خزمەتی توێژینەوەكەو هەست كردنی بە بابەتتێكی زیندووی وەك ئەنفال كە وەك كوردێك پێویستە هەڵوێستە لەسەری بكـات،بەباشی زانی دوای گەڕان و لێكدانەوەی بۆ توێینەوەكەی توانی بەپێی شارەزای خۆی ئەم توێژینەوەیە ئەنجام بدات.
5. دروستكردنی پێوەر:
دوای سوود بینینی توێژەر لەلەو سەرچاوانەی كەپێشتر باسكران،توێژەر توانی پێوەرێكی سەرەتایی دروست بكات،كە بڕگەكانی،(47)بڕگە بوون،بۆیە مەبەست لێیان پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین بوو لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال.
چوارەم:ڕاستگۆیی:
ڕاستگۆی مانای وایە تاقی كردنەوەكە پێوانی ئەو شتە دەكات كە بۆی دانراوە وەی تــــاقی كردنەوەكە پێوانی كاری سپێراو بكات نەك پێوانی شتی تر،توێژەر بۆ دەستكەوتنی ڕاستگۆی پێوەربڕگەكانی پێوەرەكەی كەلە(47) بڕگە پێك هاتبوو لە فۆڕمێك دابەشی كرد بە سەر (6) مامۆستاو دكتۆری شارەزا كرد كە لە بواری پەروەردەو دەرونزانی كە (40)بڕگە مایەوە دوای ئەوەی ڕاو بۆچوونی خۆیان دەربڕی لەسەر گــونجاوی بڕگەكان بۆ پێوانەكردنی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پــــــاشماوەی ئەنفال كە ڕێژەی ڕەزامەنی و تێبینیان بۆ بڕگەكان لە خشتەی (1) بە دیار دەكــــــەوێت:
خشتەی(1)
ناوی ئەو پسپۆڕو شارەزایانەی كەفۆرمی ڕاپرسیان بەشیوەیەكی سەرەتایی پێشكەش كراوە:
1 پ.ی.د،محمد محی الدین جباری كۆلێژی پەروەردە،زانكۆی صلاح الدین
2 م.ی،فەرمان علی محمود كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
3 م.ی،عبدالصمد احمد محمد كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
4 م.ی،گێلاس عبدللە اسماعیل كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
5 م.ی،زانا عوسمان محمود كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
6 م.ی،نازەنین عوسمان محمود كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
خشتەی(2)
نیشاندانی ڕێژەی سەدی ڕازی بوون و نەبوونی شارەزایانی پەروەردەو دەرونزانی لە سەر پێوانی هەستی
خۆبەكەم زانین:
ژمارەی بڕگەكان
كۆی بڕگەكان
ڕازیبووان ڕازی نەبووان
ژمارە ڕێژەی سەدی ژمارە ڕێژەی
سەدی
45،43،41،34،32،31
30،28،20،15،13،11،8،1
14
6
100%
0
100%
4،5،6،7،9،10،12
14،21،22،23،24،25
26،27،33،35،36،37،39،42.
22
5
16%
1
84 %
46،44،40,38,17،3
2 7 4 44 % 2 66%
47،19،47 3 3 50% 3 50%
16 1 2 77% 4 33%
پێنجەم: جێَگــــیری:
مەبەست لە جێگیری ئەوەیە كە ڕادەی گونجانی ئەنجامی تاقیكردنەوەكـــە لەكاتی خۆیدا یان بەكـار هێنانی تاقیكردنەوەكە زیاتر لە جارێك لە سەر كۆمەڵێك كەس كە دەستكەوتنی هەمان ئەنجام یان ئەنجامێكی نزیك لەئەو.(مورادسلێمان،2002،351)
جێگری سیفەتێكی گرنگە بۆ پێوەرەكان یا تاقیكردنەوە،لەبەرئەوەی ئەگەر تاقیكردنەوە یان پێوەرجێگیری نەبێ ئێمە ناتوانین پشت بەئەنجامەكەی ببەستین،بۆیەتوێژەر دوای دابەشكردنی (10 ) فۆررمی ڕاپرسی لە ناو ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال،كەخوێندكـــاری زانكۆن،بەمەبەست بەدەست هێنانی جێگیری جاری یەكـــەم لەبەرواری (8،3،2010) بەئامادە بوونی توێژەر لەناو ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفـــال لەو كاتەدا توانی چەند كەسێك وەربگرێت بۆ جێگیری پێوەر بەسەریاندا جێبەجێ‌ كرا،وەپاش(7)ڕۆژ لەبەرواری(15،3،2010 )بۆ جاری دووەم هەمان فۆرم بەسەر هەمان ژمارەدا دابەش كرایەوە،دوای كۆكردنەوەی فۆرمەكان و بۆ لەبری دانراوەكان(البدائیل) وكۆكردنەوەیان،توێژەر بۆ مەبەستی بەدەست هێنای جێگیری پێوەرەكــــەپشتی بەیاسای (پیرسۆن)بەست پاش جێبەجێ كــردنی ئامرازەكانی پەیوەندی ( پیرسۆن) بریتی بوو لە( 0,93) كـەپلەیەكی باشە(ئیجابی)ە
شەشەم-جێ بەجێ‌ كردنی توێژینەوەكە
توێژەر لەبەرواری(25،2010،3)تا(5،4،2010) هەستابە دابەشكردنی فۆرمەكانی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال) كەژمارەیان (40) فۆرم بوون،بەسەر نموونەی توێژینەەكەدا،بۆیە سەرچاوەكانی كۆكردنەوەی زانیاری بریتی بوون،لەفۆرمی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین،كە بە شێوەی ڕاپرسی ئەنجام درا.
حەوتەم:شێوازی ڕاستاندن(التصیح المقایس)
بڕگەكانی پێوەرەكە لە(40) بڕگە پێك هاتووە،بۆ هەموو بڕگەیەك لە بڕگەكان بۆ پێوانی هەستی خۆبەكەم زانینە كە پێنج جێگرەوە (بدائل)ە بەم شێوەیە:
خشتەی(3)
زۆر بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت یەك نمرە
بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێ دوو نمرە
تاڕادەیەك بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت سێ‌ نمرە
بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ نابێت چوار نمرە
بەهیچ شێوەیەك بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ نابێت پێنج نمرە
هەر نمرەیەك كەدانراوەبۆ جێگروەكان(بدائل)و لەگەڵ ڕەچاو كردنی سلبی(نەرێ‌)
بۆ بڕگەكان كە هەموو بڕگەكانی توێژینەوەكە سلبی(نەرێ‌)بوو،
هەشتەم-تایبەتمەندی ئاماری:
توێژەر لەم یاسایەدا پشتی بەم یاسایانەی خوارەوە بەستووە:
1.)ڕێژەی سەدی: سوود لەم یاسایە وەرگیراوە بۆ بۆ مەبەستی ڕێژەی ڕازی بوونی شارەزایان.
2) یاسایی پیرسۆن: سوود لەم یاسایە وەرگیراوە بۆ بۆ مەبەستی دەرهێنانی جێگیری.(البیاتی، 1999،276)
3.یاسایی تاقی كردنەوەی(T.TEST): سوود لەم یاسایە وەرگیراوە بۆ ئاستی گشتی خۆبەكەم زانین(البیاتی،204،1977)
4.یاسایی فیشر:سودی لێ‌ وەرگیراوە بۆ (حدە الفقرە)
5. پرۆگرامی (spss+t) سوود لەم پرۆگرامە وەرگیراوە بۆ دەرهێنانی نێوەندی ژمێرەی و لادانی پێوەری لە توێژینەوەكەدا.
بەشی چوارەم
-خستنە ڕووی دەرئەنجامەكان و ڕاڤەكردنیان
خستنە ڕووی دەرئەنجام و ڕاڤەكردنیان
ئامانجی یەكەم:
بونیادنانی هەستی خۆبەكەم زانی(الشعور بالنقص) لەلای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال،بەمەبەستی جێ‌ بەجێ‌ كردنی ئەم ئامانجە ناوەندی ژمارەی هەژمار كـراو بۆ تاكەكانی نمونەی توێژینەوەكە كەژمارەیان (40) تاكە،دەركەوت كە ناوەندی ژمێری نمرەكانیان (150,68) بوو، هەروەها ناوەندی گریمانەیی(154,50)بوو بۆ پێوەری (خۆبەكەم زانین)وەهەروەها(t.test) (1,68) بوو.لادانیش لەپارسەنگ(17,47) بوو،وە هەروەها ناوەندی گریمانەیی (120) بوو بۆ پێوەری (خۆبەكەم زانین) وە هەروەها(T.TEST) ( 1,17) بوو.
بەهای تی بۆ بەڵگەی جیاوازی نێوان ناوەندە ژمێریاری و گریمانەیی.

خشتەی(4)
هەستی خۆبەكەم زاانین
نمونەی توێژینەوە ناوەندە ژمێرەیی ناوەندی گریمانەی لادانی
پێوەری
بەهای تی
ژمارەیی بەهای تی
خشتەیی ئاستی
بەڵگەداری
(الشعوربالنقص) 40 150,68 120 17,47 17, 1 1,68 0,05
بەتێڕوانین لە ناوەندی ژمارەیی نمونەی توێژینەوەكە دەردەكەوێت،كە كەمترە لەناوەندی گریمانەیی بەلێكۆڵینەوە لەلە بەڵگەیی جیاوازیەكانی نێوانیان دەركەوت كە جیاوازی یەكەی بەڵگەدارە لەئاستی (0,5)ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ‌ كەتاكەكانی نمونەی توێژینەوەكە خۆبەكەم زانینیان وەك وەك عامی كۆمەڵگایە.
ئامانجی دووەم:
پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی پرۆسەی ئەنفال
1.خستنە ڕووی ئەنجامەكان و گفتو گۆكان
لەبەر ئەوەی ژمارەی بڕگەكان زۆرن،توێژەر بەشێكی خستۆتە ڕوو بۆ گفتو گۆ كردن بەڵام لەپاشكۆی(2)و بەشی كۆتایدا هەموو بڕگەكان بە ڕوونی دیارە،
بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردن و دەرخستنی ئەنجامەكان (لەپێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی پرۆسەی ئەنفال) لەئەنجامەكەدا دەركەوت كە بەهێزترین و بەرزترین نمرە(توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم)
بەدەستی هێناوە بەبەنمرەی ناوەندی پێشنیازكراو(3,35)و كێشی سەدی(67)بەم پێیە پلەی یەكەمی بەدەست هێناوە،بەڵام كەمترین نمرە(ترس ژیانی داگیر كردوم)بەنمرەی ناوەندی پێشنیازكراو،(2.5)و كێشی سەدی(50)بەم پێیە پلەی دووەمی بەدەست هێناوە وەك لەخشتەی(5) ئاماژەی بۆ كراوە:
خشتەی(5)
ژمارەی بڕگە پلەی بڕگە بڕگەكـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــان ناوەندی پێشنیاركراو كێشی سەدی
21 1 توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم 3,35 67
33 2 بڕوام بەخۆم نیەو ناتوانم بڕیار بدەم 3,2 65
4 3 هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەر گیریدا 3,175 64
27 4 بەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم 3,175 63,752
12 5 لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك تەماشا دەكرێم 3,125 62,5
17 6 نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە
ڕەگەزەكەی تر. 3,075 61،5
36 7 هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جلوبەرگ 2.9 58
25 8 خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمدا 2.725 54.5
28 9 بەگومانم لەژیانی خۆم 2.725 54.5
31 10 كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم 2.725 54.5
14 11 بەگومانم بەرامبەر بەژیان 2,675 53,5
2 12 ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم 2.625 52،5
16 13 بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم 2.55 51
40 14 قورسە لام ڕووبەڕووی كێشەكان ببمەوە 2.55 51
15 15 هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان. 2.55 51
3 16 ترس ژیانی داگیر كردوم 2.5 50
شیكردنەوەی دەرخستنی ئەنجامەكان
بڕگەی(21) پلەی یەكەمی بەدەست هێناوە(توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم)
بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,35)و كێشی سەدی(67)ە،لەبەر ئەوەی توڕەبوون كاردەكاتە سەر خۆبەكەم زانین،بڕگەی (33)پلەی دووەمی بەدەست هێناوە،( بڕوام بەخۆم نیەو ناتوانم بڕیار بدەم) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,2)و كێشی سەدی(65)ەئەو كەسانە ئەوكەسانەی خۆیان بەكەمتر دەزانن بەشیێكیان بەهۆی نەتوانینی توانای بڕیاردانە بۆ بارو دۆخ و هەڵوێستەكان، بڕگەی (4)پلەی سێیەمی بەدەست هێناوە،( هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەرگیریدا)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,175)و كێشی سەدی(64)ە بەهۆی خۆبەكەم زانینەوە ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال نەیانتوانیوە وەك كەسانی تر بەبوێرانە بچنە ناو پرۆسەكەوە، بڕگەی (27)پلەی چوارەمی بەدەست هێناوە (ەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,175)و كێشی سەدی(63,752)ە ئەو كەسانەی خۆیان بەكەمتر دەبین بەهۆی ئەوەی باوكیان ئەنفالە و بێ باوكن، بڕگەی (12)پلەی پێنجەمی هێناوە (لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك تەماشا دەكرێم) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,125)و كێشی سەدی(3,125)ە ئەو دەزگایانەی ئافرەتانی ئەنفال تیایدا كار دەكەن،بەپێی پێویست ڕێزیان لێ‌ ناگرن، بڕگەی (17)پلەی شەشەمەی بەدەست هێناوە (نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە ڕەگەزەكەی تر)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,075)و كێشی سەدی(61،5)ە لەبەر ئەوەەی پرۆسەی هاسەر گیری بۆ هەردوو ڕەگەزی كوڕو كچ پێویستە،كچانی ئەنفال گرانە بەلایانەوە خۆشەویستی بۆ ڕەگەزی بەرامبەر دەرببڕن. بڕگەی (36)پلەی حەوتەمی بەدەست هێناوە (هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جل و بەرگ) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.9)و كێشی سەدی(58)ە لەبەر ئەوەەی جل و بەرگ پێداویستیەكی گرنگی
ژیانی ڕۆژانەی تاكە دەبێ‌ دابین بكرێت،بۆیە بەهۆی دابین نەبوونی جل و بەرگەوە خۆ بەكەم زانین دروست دەبێت، بڕگەی (25)پلەی هەشتەمی بەدەست هێناوە (خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمدا)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.725)و كێشی سەدی(54.5)ە كاتێك ئەو تاكە كاریگەری ڕوداوێكی پڕ فرمێسك و كوشتاری لەسەر دەبێ‌ كار لەسەر باری دەرونیان كردووەو شەوانە خەوی ناخۆش دەبینن، بڕگەی (28)پلەی نۆیەمی بەدەست هێناوە (بەگومانم بەرامبەر بەخۆم)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.725)و كێشی سەدی(54.5) واتە ئەو كەسە گومانی بەرامبەر بەبۆچۆچوون و ڕەفتارو كارەكانی هەیەو خۆی لەبارو دۆخەكەكەمتر دەبینێ‌، بڕگەی (31)پلەی دەیەمی بەدەست هێناوە (كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم )بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.725)و كێشی سەدی(54.5) ئەم بڕگەیە ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە لەئەنجامی لێنەپرسینەوەو نەبوونی كەسی خەمخۆربۆ كێشەو گرفتەكانیان ئەو كەسانە تووشی خۆبەكەم زانیان بوونە، بڕگەی (14)پلەی یازدەهەمی بەدەست هێناوە (بەگومانم بەرامبەر بەژیان )بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2,675)و كێشی سەدی(53.5) ئەوكەسانەی خۆیان بەكەمتر دەبینن بەهۆی ئەو ژیانەی كەپڕیەتی لەتاڵی و دایارنەبوونی چارەنوسیان بڕگەی (2)پلەی دوازدە بەدەست هێناوە (ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.625)و كێشی سەدی(52،5) زۆرجارمرۆڤ بەهۆی كەسێك لەدەست دەدات یان توانای مادی و مەعنەوی جیاوازتر دەبێ‌ و جوڵەو كارلێكی جیاوازتر دەبێ‌ لەكەسانی دەورو بەری. بڕگەی (16)پلەی سیازدەی بەدەست هێناوە (بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(51)ە ئەو كەسانەی بوارە گرنگەكانی ژیانیان وەك لەدەستدانی ئازیزانیان و بیركردنەوەو خەم ونیگەرانیان و پشتگوێ‌ خستنیان هەستكردن
بەكەمیان تیا دروست دەكات، بڕگەی (3)پلەی چواردەی بەدەست هێناوە (ڕوبەڕوو بونەوەم بۆ كێشەكان مەحاڵە.)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(51)ە بەو پێیەی ژیانی ئافرەتانی دوای ئەنفال پڕە لە دەردە سەری و نەبوونی خزمەتگوزاری و كەمی بڕوا بەخۆبوونیان وادەكات تووشی كێشە بن، بڕگەی (4)پلەی پازدەی بەدەست هێناوە (هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان.)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(51)ە ئادلەر پێی وایە كاتێك تاك هەست دەكات ناتوانێ‌ وەك گەورەكان بێت و خۆی بەكەمتر دێتە بەر چاوو هەست دەكات وەك كەسانی تر نیەو دواكەوتووە. بڕگەی (46)پلەی شازدەی بەدەست هێناوە (ترس ژیانی داگیر كردوم.)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(50)ە ترس و تۆقاتدن و نائارامی هۆكارێكە بۆ هەستكردن بەكەمی، چونكە مرۆڤ تووشی دڵەڕاوكێ‌ بارێكی دەرونی خراپ دەكات.
بەشی پێنجەم
- ڕاسپاردەكان
-پێشنیارەكان
-سەرچاوەكان
-پاشكۆكـــان

ڕاسپاردەكان
ڕاسپاردەكانی توێژەر بەپێی ئەنجامەكانی توێژینەوەكە كەبریتین لەم خاڵانە
ـ پێویستە توێژینەوەیەك بكرێت لەسەر كارەساتی ئەنفال،تاكو زیاتر بەرچاو ڕوون -بین بۆ قسەكردن لەسەر ئەم كارەساتە.
ــ ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی زیاتی لەسەر ئاستی زانكۆو خوێندنی باڵا بۆ ئەوەی بە ئاسانی گرفت و نەخۆشیە دەرونیەكانی كەس و كاری ئەنفالكراوەكان بزانرێت و هەوڵی چارەسەركردنی بدرێت.
ــ ئەنجامدانی گەشتی مەیدانی بۆ ناو كەس و كاری ئەنفالكراوەكان،تاكو بەڵگەی زیاترماندەست بكەوێت،پاشان كاركردن بۆ ئەوەی بابەتی ئەنفال بكرێتە پرۆژەیەك لەناوەندەكانی خوێندندا بخوێنرێت.
ـ ئەنجام دانی توێژینەوە كەچەند لایەنێكی تری دەروونی لەخۆبگرێت(وەك پێوانەكردنی خەمۆكی و گونجاندنی دەرونی و كۆمەڵایەتی.
پێشنیارەكان
لەبەر ئەوەی ئەنفال كارەساتێكی نامرۆڤانەی دژبە هەموو بنەما ئاینی و كۆمەڵایەتیەكانی كۆمەڵگەی كوردەواری بوو،تاوەكو ئێستاش شوێنەواری ئەو برینە ساڕێژنەبووە بەلاشەو دەروونی كەس وكاری ئەنفال كراوەكانەوەیە،بەتایبەت ئافرەتان كە پشكی گەورەیان بەركەوتووەو زیاتر زەرەر مەند بوون،لەبەر ئەوە پلانێكی ڕێك و پێك پێویستە بۆئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال و باشتر كردنی ژیان و ساتەكانی تەمەنیان، ئەویش جێ‌ بەجێكردنی پێداویستی و حەزوو ئارەزوەكانیان و كاركردنی جدی لەسەر لایەنی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابووریان لەچەند ڕوویەكەوە:
ــ پێویستە كار بكرێت بۆ باشتر كردنی لایەنی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوری ئەو ئافرەتانەی تاكو ئێستا لەكۆمەڵگە هەژار نشینەكانی وەك شۆڕش و ڕزگاری كەلار نیشتە جێن
ـــ پێویستە ڕیكخراوە حیزبی و حكومیەكان كاربكەن بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاری و سڕینەوەی ئاسەواری كارەساتی ئەنفال بە ڕوخساری پاشماوەكانیانەوە.
ــ كاربكرێت بۆ ئەوەی ئەنفال وەك جینۆساید بناسرێت. لە ناوخۆو دەرەوەدا
ــ كاركردن لەلایەن لەلایەن دەسەڵاتی كوردی بۆ ئەوەی تاوانبارانی كارەساتی ئەنفال بەسزای خۆیان بگەن.
ـــ.پێویستە پێداویستیە سەرەكیەكانی كەس وكاری ئەنفالكراوەكان وەك(خواردن و خواردنەوەو پارەو خانوبەرەو پرۆسەی هاسەر گیری)چونكە بەپێی تێوەری ئەبراهام ماسلۆ:ئەوانە پێداویستی سەرەكی و بنەڕەتی مرۆڤن و بۆ ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفالیش زیاتر پێویستن.
ــ كاربكرێت بۆ كۆكردنەوەی ئەو شت و مەك و كەل و پەلانەی كە لەزۆرێك لە گۆڕە بەكۆمەڵەكاندا ماونەتەوە،باشتر وایە،وەزارتی شەهیدان و ئەنفالكراوان بەو كارە هەڵبسێت،تاكو لەكوردستاندا وەك دۆكۆمێنت بپارێزرێت.

سەرچــــاوەكــــــــان

-سەرچاوە كوردیەكان
-سەرچاوە عەرەبیەكان

سەرچاوە كوردیەكان:

1. ئەبو بكر،هەڤاڵ (2009)،ڕەهەندە زیندوەكانی ئەنفال، گۆڤاری مانەوە، ژ-6.چەمچەماڵ،
2. احمد،عبدالصمد(2000) ئادلەرو سایكۆلۆژیای تاكەكەسی،گۆڤاری پەیڤین،ژ- 8،گۆڤارێكی ڕوناكبیری وەرزیە،كۆمەڵێك ڕۆشنبیر دەری دەكات.سلێمانی،
3. امین،بورهان محمد(2004)تەفسیری ئاسان بۆ تێگەیشتن لە قورئان،سورەتی ئەنفال،چاپخانەی قوم-ئوسوە،ئێران،چ6
4. بەرزنجی،مهدی(1998) پرۆسەی ئەنفال،گۆڤاری ئاران،ژ-6،گۆڤارێكی ڕۆشنبیری گشتیی سەربەخۆیە،چاپخانەی چاپەمەنی تیشك دەری دەكات، سلێمانی
5. جەی،ئێف، دۆنسیل،(2005)،دەرونشیكاری و ئەو سیستمانەی لێی جابوونەوە،چاپخانەنیە،چ1،لەبڵاو كراوەكانی گۆڤاری ڕیفۆرم.سلێمانی،
6. جیهانی،شەمزین،كورتە باسێك لەسەر ئەنفال،چاپخانەی ڕۆژهەڵات،نیە،….،نیە)
7. حەمەد،یوسف عوسمان(2004) سایكۆلۆژیای منداڵ و خێزان،چاپخانەی گەنج،سلێمانی،چ1
8. حمە كریم،حسن،1998،كوردستان لەبەردەم فتوحاتی ئیسلامیدا،چاپەمەنی تیشك،سلیمانی،چ4،
9. خەلیل،ماهرعبدوالسلام(2006)،كوردەكان كێن،چاپەمەنی ڕوون،سلیمانی،چ1
10. دزەیی،یوسف(2001) ئەنفال،كارەسات،ئەنجام و ڕەهەندەكانی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە،دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی موكریان،هەولێر،چ1
11. سەنگاوی،،فاتیح (2005) ئافرەت قەیرانی ناسنامەو مەیدانخوازیوكانی داهاتوو،ڕَێكخراوی خێزانی بوختەوەر،هەولێر،چ1
12. سورمێ‌،هەژار عەزیز(2006) كوردوجینۆسایدو ئیبادەكردن هەڵوێستی یاسای نێو دەوڵەتی ،چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.هەولیر،چ1
13، شاخی مەلا،(2001) ئەنفالی خاڵخاڵان،چاپخانەی دانا،سلێمانی،چ3
14. صابر،نەوشیروان(2008) كاریگەریەكانی ئەنفال لەسەر ئافرەتی كورد،گۆڤاری عەرعەر،ژ-5،سلێمانی،ڕێكخراوی كارا دەریدەكات
15. صالح،عەدالەت عومەر (2008) ئەنفال و ئافرەتی كورد،چاپخانەی ئاراس،هەولێر،چ1
16. صدیق،شیخ 2002،كاریگەری ئەنفال لەسەر لایەنی دەرونی و كۆمەڵایەتی ناو پاشماوەكانی،گۆڤاری سەنتەری برایەتی،ژ-24،هەولێر،دەزگای ڕۆژنامەنوسی و خەبات دەری دەكات.دەریدەكات. چ1
17. گوڵەن،محمد فتح اللە(2006)،تەرازوەكان(ئافرەت)،چاپخانەی وەزارەتی كشتوكاڵ،هەولێر،چ1
18. عبدالعزیز،محمد ڕەئوف(2005)ئەنفال وڕەهەندە سۆسیۆلۆجیەكانی،چاپخانەی تیشك،لەبڵاوكراوەكانی وەزارەتی ڕۆشنبیری سلێمانی،چ1.
19. عەبدو ڕەزا،كاوە(2006) عەمەلیاتی ئەنفال و ڕۆڵی میدیا لەناساندنیدا،گۆڤاری سەنگاو،ژ،2006،سلێمانی،بنكەی ئەدەبی و ڕوناكبیری سەنگاو دەری دەكات.
20. فەرەج،لەتیف فاتیح،(2009) پرۆسەی ئەنفالی كورد،گۆڤاری مانەوە،ژ:6،كۆمەڵێك كەنجی سەربەخۆ بەهۆی سالیادی ئەنفالەوەدەری دەكەن،چەمچەماڵ
21. قەرەداغی،مەهاباد(2008)كاریگەریە دەرونی و ومەڵایەتیەكانی ئەنفال،توژینەوەیەك بۆ بەجینۆساید ناساندنی گەلی كورد،وەزارەتی ڕۆشنبیری،هەولێر
22. قەرەچەتانی،كریم شریف(2005)سایكۆلۆژیای ڕێنمایكردن دەرونی،چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە،هەولێر
23. قەرەچەتانی،كریم شریف(2006 سایكۆلۆژیای گشتی،چاپخانەی زانكـۆی صڵاحالدین.هەولێر چ1
24. قەرەچەتانی،كریم شریف(2009) سایكۆلۆژیای منداڵ و هەرزەكار،چاپەمەنی پەیوەندی ،سلێمانی چ1
25. كاپریز، فرانك،س،(2007) دەرونزانی و ڕەفتار ،چاپەمەنی گەنج،سلێمانی، چ1
26. كەنداڵ قاسملۆو هەندێكی تر(19998)گەلێكی پەژموودەو نیشتیمانێكی پەرت، unhcr،ئێران،چ1
27. كەریم،عبدوڵا،(2008)هەشت قۆناغی ئەنفال،گۆڤاری عەرعەر، گۆڤاری عەرعەر،ژ-3،سلێمانی،ڕێكخراوی كارا دەریدەكات
28. مەلا صالح،مەلا محمد(2007 ) تەفسیری قورئان،چاپخانەی ئوسوە.سلیمانی،چ3
29. مستەفا،خاوەر صالح،(2007)نیشانەی تێكچونەكانی فشاری دوای هێدمەی دەرونی(PTSD)لای ئافرەتە بەرزانیەكانی شاڵاوی ئەنفال،نامەی ماستەر،زانكۆی صڵاحدین-زانستە مرۆڤایەتیەكان،هەولێر.
سەرچاوە عەرەبیەكان
30. تاڵەبانی د.مكرم ،(2003)یسالونك عن الانفال،مگبعە خاك،سلیمانیە، گ1
31. حسن،حارپ عبدالحمید،(2007)اللغە السیكولوجیە فی العمارە،دارالصفحات،سوریا،دمشق،گ1
32. حسن،نصیف(200)اسباب الشعوربانقص،ماخوژ من انترنیت . http:googl.comمقال
33. خلیفە،صابر(2009)مبادی علم النفس،دار اسامە للنشر،عمان،گ1
34. الداهری،صالح حسن،علم النفس،المگبعە دار صفحا‌و،عمان.گ1
35. رسول حاجی،شۆڕش(2005)،الانفال الكورد و دولەالعراق،المگبعە:شڤان،سلیمانی،گ1
36. رشوان،حسین عبدالحمید احمد،(2006) الشخصیە دراسە فی علم الاجتماع النفسی،مركز الاسكندریە للكتاب،مصر،گ1
37. ریاڤ،سعد،(2004) الصحە النفسیە للمراە،المگبعە دارالپقافە.لبنان،گ1
38. سلیمان،فاتح محمد،(2008)،عملیات الانفال واپارها علی الشباب،دراسەاجتماعیە نفسیە میدانیە،جامعە الهولندیە،كركوك،حرە الهولندیە،كردستان
39. العزە،سعید حسنی(2000)،الارشاد الاسری نڤریاتە واسالبە العلاجیە،المگبعە دار الپقافە،عمان،الاردن،گ1
40. العزە،سعید حسنی (2004)،تمریڤ الصحە النفسیە،المگبعە دارالپقافە،عمان،گ1
41. عباس والعنكبی،فیصل ومالك،(2001) مدخل الی علم النفس،دار المنهل البنانی،بیروت،گ1
42. عباس،فیصل (2004)الانسان المعاصر فی التحلیل النفس الفرویدی،دار المنهل البنانی،بیروت ،گ1
43. مراد و صلاح احمد وسلیمان وامین علی،(2002)،لاختبارات والمقیاس،دارالكتاب الحدیپ،گ1
44. مكبراید،دبلبو،بی،(1979) الشعور بمركب النقص،اسبابەوممیزاتەوعیلاجە، مكتبە الوگنیە البغداد،بغداد،گ3،
45. الملیجی،د،حلمی،(2001)،علم النفس الشخصیە،دار النهڤە العربیە،بیروت-لبنان،گ1

پاشكۆكان پاشكۆی (1) ئەو فۆرمەی كە بە شێوەیەیسەرەتایی كە پێشكەش بە پسپۆڕ شارەزایانی پەروەردەی دەرونزانی كراوە.

پاشكۆی (2) ئەو فۆرمەی كە بە شێوەی كۆتایی بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردنی بەسەر نمونەی توێژینەوە.

پاشكۆی (1)
فۆرم بەشێوەیەكی سەرەتایی كە پێشكەش بە پسپۆڕی شارەزایانی پەروەردەی دەرونزانی كراوە.

زانكۆی سلێمانی
كۆلیژی پەروەردەی چەمچەماڵ
بەشی پەروەردەو دەروونزانی
بابەت: توێژینەوە
مامۆستای بەڕێز…………………………

سڵاو…….

توێژەر هەڵدەسێت بەئەنجامدانی توێژینەوەیەك لەژێر ناونیشانی(پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال) بۆیە كـــــۆمەڵێك بڕگەی تایبەت دەخاتە بەردەست،بەپێی شارەزایت لەم بوارەدا بۆچوونی خۆتان دەربڕن لـەسەر دروستی بڕگەكان بەدانانی نیشانەی (/) لـەژێر ووشەی درووستەوە،یان نادروستەوە،داواكارە تێبینیەكانی خۆتان بنووسن لەژێر ووشەی تێبینی.

پێناسەی هەستی خۆبەكەم زانین:
خۆبەكەم زانین (الشعوربالنقص) بریتی یە لەهەستكردن بە بێ‌ توانایی تاك یان كەسێك كەخۆی بەكەمتر دەبینێ‌ لە چاو كەسانی ترو هەست دەكات جیاوازەپێدایستیەكانی پڕنەكراوەتەوە و باری دەرونی تێك دەچێت و توشی خەم و خەفەت دەبێت،لەئەنجامدا تاك هەوڵدەدات قەرەبووی خۆبەكەم زانینەكەی بكاتەوە،لەئەنجامدا هەوڵدەدات تا بگات بەئامانجەكانی.

سەرپەرشتیار خوێنكاری توێژەر
م،ی،ماجد ئەسعەد موحەمەد مەریوان عەبدولمجید موحەمەد جەباری

ژ برگەكان گونجاو نەگونجاو تێبینی
1 هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان.
2 ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم
3 ڕوبەڕوو بونەوەم بۆ كێشەكان مەحاڵە.
4 هەست دەكەم دواكەوتووم لەژیان.
5 هەست دەكەم ناتوانم ڕای خۆم دەرببڕم
6 هەست دەكەم خەمۆكی بەشێكە لەژیانم
7 هەست دەكەم ناتوانم داوای پڕكردنەوەی پێداویستیەكانم بكەم
8 ناتوانم بەشداری بۆنە كۆمەڵایەتیەكان بكەم
9 لایەنی ئابووری بەشێكە لەهەست كردن بە كەمی كردنم
10 غەمباری بەشێكە لە لەهەستكردن بەكەمی كردنم
11 دایك و باوك یان یەكێكیان هەست بەكەمیم لا دروست دەكات؟
12 لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك دەكرێم
13 بەهۆی نەبوونی دایك و باوك یان یەكێكیان خۆم بەكەمتر دەبینم
14 هەست دەكەم بە گومانم لەژیان
15 هەست دەكەم ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال ستەم لێكراون
16 دەستەواژەی نازانم سەرئەنجامی ژیانمە
17 نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە ڕەگەزەكەی تر.
18 خۆ بەراوردكردن هێمای ژیانمە
19 ناتوانم ڕوبەڕوی كێشەو گرفتەكانی ژیان ببمەوە
20 هەست دەكەم كەسێكی پلە دووم لە كۆمەڵگەدا
21 توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم
22 ئایا هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەر گیریدا
23 ئامانجەكانی ژیانم دیارنین
24 توشی فشاری دەروونی بووم
25 باوك سەرچاوەی هێزەو منیش لێ‌ ی بێبەشم
26 خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمد
27 كەم و كورتیم هەیە بەرامبەر هاوتەمەنانی خۆم

28 هەست دەكەم ناتوانم بۆچونی خۆم دەرببڕم
29 هەست بەكەم وكورتی ئەندامەكانم دەكەم
30 هەست بە بێەشبوونی سۆزو خۆشەویستی باوك دەكەم
31 هەست دەكەم دەسەڵات و دەوڵەت لێم ناپرسێتەوە
32 هەست دەكەم بەجیاوازم لەچاو كەسانی تردا
33 هەست بە دڵەڕاوكێ‌ دەكەم لەكاتی تێكەڵاویدا.
34 بڕوام بەخۆم نیە
35 لە ڕوی سۆزداریەوە هەست بەكەمی دەكەم
36 لەژیانمدا هەست بەئازاری زیاتر دەكەم.
37 هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جلوبەرگ
38 بەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم
39 كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم
40 بەگومانم بەرامبەر بەخۆم
41 هەست بە شەرم دەكەم لەكاتی پەیوەندی كردنمدا.
42 خۆم بەكەمتر دەبینم و دورە پەرێزدەبم(گۆشەگیرم)
43 بێ‌ كەسانی تر ناتوانم هیچ كارێك بكەم
44 ناتوانم لەبیر كردنەوەكانمدا سەربەخۆ بم
45 بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم
46 هەست دەكەم ترس ژیانی داگیركردوم
47 لەكاتی بۆنەكۆمەڵایەتیەكاندا حەزدەكەم بەشداری نەكەم

پاشكۆی (2)
فۆرم بەشێوەیەكی كۆتایی بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردن بەسەر نمونەی توێژینەوە

زانكۆی سلێمانی
كۆلیژی پەروەردەی چەمچەماڵ
بەشی پەروەردەو دەروونزانی
قۆناغی چوارەم
توێژینەوەی دەرچوون

خوێندكاری بەڕێز……………..
ئەم كڵێشەیەیی بەردەستت پێوانی باسێكە لە ژێر ناونیشانی(پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال)
بۆیە داواكارین لە بەڕێزتان كەهێمای( /) لەخانەی گونجاو بۆ هەر بڕگەیەك دابنێ‌،ئەمەش تەنها مەبەستی زانستی لە پشتەوەیە،وە دڵنیا بە لە پاراست و نهێنی وەڵامەكەت.
تێبینی: پێش دەستپێكردن بە وەڵامدانەوە وەڵامی ئەم زانیاریانە بدەرەوە

بڕگە
زۆربەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت
بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت تاڕادەیەك
بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ دەبێت بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ نابێت بەهیچ
شێوەیەك بەسەرمدا
جێ‌ بە جێ‌ نابێت
هەست دەكەم ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال ستەم لێكراون /
نمونە

سەرپەرشتیار خوێنكاری توێژەر م،ی،ماجد ئەسعەد موحەمەد مەریوان عەبدولمجید موحەمەد جەباری
ژ برگەكان زۆربەسەرمداجێ‌ بەجێ‌ دەبێت
بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ دەبێت تاڕادەیەك
بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ دەبێت بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ نابێت بەهیچ
شێوەیەك بەسەرمدا
جێ‌ بە جێ‌ نابێت
1 هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان.
2 ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم
3 ترس ژیانی داگیر كردوم
4 هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەر گیریدا
5 ناتوانم ڕاو بۆچونی خۆم دەرببڕم
6 خەمۆكی بەشێكە لەژیانم
7 ناتوانم پێداویستیەكانم پڕبكەمەمەوە
8 ناتوانم بەشداری بۆنە كۆمەڵایەتیەكان بكەم
9 گرفتی ئابوری هۆكارێكەبۆ ئەوەی كەهەست بەكەمی بكەم
10 غەمباری بەشێكە لە لەهەستكردن بەكەمی كردنم
11 بەهۆی نەبونی باوك خۆم بەكەمتر دەبینم
12 لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك تەماشا دەكرێم
13 بێ‌ كەسانی تر ناتوانم هیچ كارێك بكەم
14 بە گومانم لەژیانی خۆم
15 ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال ستەم لێكراون
16 بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم
17 نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە ڕەگەزەكەی تر.
18 ناتوانم لەبیر كردنەوەمدا سەربەخۆبم
20 هەست دەكەم كەسێكی پلە دووم لە كۆمەڵگەدا
21 توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم
22 ئامانجەكانی ژیانم دیارنین
23 فشاری دەروونیم زۆرە
24 باوك سەرچاوەی هێزەو منیش لێ‌ ی بێبەشم
25 خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمدا
26 كەم و كورتیم هەیە بەرامبەر هاوتەمەنانی خۆم
27 بەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم
28 بەگومانم بەرامبەر بەخۆم
29 هەست بە بێبەشبوونی سۆزو خۆشەویستی باوك دەكەم
30 هەست دەكەم دەسەڵات و دەوڵەت لێم ناپرسێتەوە

31 كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم
32 هەست بە دڵەڕاوكێ‌ دەكەم لەكاتی تێكەڵاویدا.
33 بڕوام بەخۆم نیەو ناتوانم بڕیار بدەم
34 لە ڕوی سۆزداریەوە هەست بەكەمی دەكەم
35 لەژیانمدا هەست بەئازاری زیاتر دەكەم.
36 هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جلوبەرگ
37 هەست دەكەم بەبەراورد لەگەڵ خەڵكی تردا لەئاستَكی نزمدام
38 هەست بە شەرم دەكەم لەكاتی پەیوەندی كردنمدا.
39 لەكاتی بۆنەكۆمەڵایەتیەكاندا حەزدەكەم بەشداری نەكەم
40 قورسە لام ڕوبەڕوی كێشەكان ببمەوە।

http://derunnasy.com/twejinewe_lekollinewe/babeti-jimare4344.हटमल

اربيل: انطلاق اعمال المؤتمر الثالث للمقابر الجماعية في العراق

2011-04-18T21:35:00.001+03:00

بدأت في اربيل يوم الاحد اعمال المؤتمر الثالث للمقابر الجماعية في العراق، بمشاركة مجموعة من الاكاديميين والباحثيين العراقيين والاجانب.

ويسلط المؤتمر الضوء على الاثار التي خلفتها المقابر الجماعية وضرورة النص معاقبة المسؤولين عن جرائم الابادة الجماعية في قانون المحكمة الجنائية العراقية العليا ومسألة تعويضاتذوي ضحايا المقابر الجماعية.

واوضح كاوه محمود وزير الثقافة والشباب، ووزير شؤون الشهداء وكالة في حكومة اقليم كردستان العراق في حديثه لاذاعة العراق الحر ان "الهدف من عقد المؤتمر هو التعريف بجريمة المقابر الجماعية التي ارتكبت ضد الشعب العراقي في كردستان وفي الجنوب والوسط. واعتبار هذه الجرائم على الصعيد الدولي جرائم ابادة جماعية واتخاذ الاجراءات الكفيلة بصدد ذلك، واعداد مشروع قانون لانصاف ذوي ضحايا المقابر الجماعية".

واشار الوزير كاوه محمود ان استعدادات تجري لقعد مؤتمر اخر خلال حزيران المقبل في البرلمان النرويجي لتعريف المحافل الدولية بجرائم الابادة الجماعية التي شهدها العراق.

واكد كمال كركوكي رئيس برلمان كردستان العراق الذي حضر الجلسة الافتتاحية للمؤتمر المؤتمر الثالث للمقابر الجماعية اهمية نزع اعتراف دولي بجريمة المقابر الجماعية كجريمة ابادة جماعية، واضاف في حديثه لاذاعة العراق الحر "الاعتراف الدولي سيضمن عدم تكرار مثل هذه المأساة في أي بقعة أخرى من العالم. ومن ناحية اخرى يجب تعويض ذوي الضحايا ماديا ومعنويا".

الدكتور طالب الرماحي مدير مركز العراق الجديد للاعلام وللدراسات قال لاذاعة العراق الحر "المؤتمر الدولي الثالث هو في الواقع مكمل للمؤتمرين الاول والثاني وكلها تنصب على هدف واحد هو اشعار الحكومة بانها تستخف بهذا الملف وانها غير جادة في التعامل معه بشكل جدي بسبب المحاصصة السياسية".

اوبريت الانفال

اما المهندس ناصر شعلان عضو مجلس رعاية ذوي الشهداء في مؤسسة شهداء العراق يعتقد ان نزع اعتراف دولي بالمقابر الجماعية كجريمة ابادة جماعية سيقضي على محاولات البعض الرامية الى طمس هذا الملف، موضحا "هنالك تلكؤ من قبل الجهات المختصة، ونحن كمؤسسة لرعاية ذوي الشهداء طالبنا بان يكون الملف للمؤسسة ولكن لم يتم هذا الطلب والان وزارة حقوق الانسان تتعامل بشكل جديد مع هذا الملف، ولعل هذا المؤتمر سيعطي دفعة للملف. ويجب ان يكون هناك اعتراف دولي لان هناك من يريد طمس هذا الملف وكي لاتكرر مثل هذه الجرائم في اي مكان اخر".

هذا وعرض خلال مراسم افتتاح المؤتمر فلم وثائقي عن المقابر الجماعية في العراق مع تقديم اوبريت "الانفال" من اعداد الفنان انور قره داغي.

لە (%90)ی گەنجانی پاشماوەی ئەنفال ترسیان هەیە روبەرووی كێشەی كۆمەڵایەتی ببنەوە

2010-10-05T12:30:00.001+03:00

ئا: سه‌نگه‌ر بيلال
ناحیەی شۆڕش ئەو كۆمەڵگەیەیە لە شاڵاوی ئەنفالی ساڵی
(1988) ی رژێمەكەی سەدام دروستیكرد و دانیشتوانی گوندەكانی دەورووبەری بۆ راگوێزرا، گەنجەكانیان ئەوێ‌ بە «پایتەختی پاشماوەی ئەنفال» ناو دەبەن، بەشێك لەگەنجانی لەگەڵ كێشەكانی بێكاری و كۆمەڵایەتی و دەرونیدا ژیان دەگوزەرێنن. ناحیەی شۆڕش سەربەشارۆچكەی چەمچەماڵە و دەكەوێتە باكووری خۆرهەڵاتی كەركوك.
باری ئابووری گەنجانی پاشماوەی ئەنفال:
باری ئابووری كەس و كاری ئەنفالكراوەكانی ناحیەی شۆرش تاوەكو روخاندنی رژێمەكەی سەدام لەژێر هێڵی هەژاریدا بووە، بەڵام هێشتا گەنجەكان خاوەن ئابوورییەكی سەربەخۆ نین و بژێوی و پارە پەیداكردنی خۆیان لەسەربازی و فەرمانگە حوكمەیەكاندا دەبیننەوە.
رێبوار مستەفا، تەمەن (25) ساڵ یەكێكە لەو سەدان گەنجەی ناحیەی شۆڕش كەباوكی و چەند ئەندامێكی خێزانەكەی ئەنفالكراوە، هێما بۆ ئەوە دەكات پێش ئەنفال گوند ئابووریەكی خۆماڵی هەبووە «خاوەن مەڕو ماڵات و كشتوكاڵ بووە، كاتێك لەزێدی خۆیان وەدەرنراون قاتوقڕی بەرۆكی گرتوون و هەڵپەكردن بۆ بژێویی ژیان سەخت بووە»، ئەم گەنجە دەی وت: سەرچاوەی دارایی گەنجەكانی شۆڕش پشت دەبەستێت بە پێشمەرگایەتی و پۆلیسی و كرێكاری، كەمتر خاوەن ئابووریەكی سەربەخۆن.جەزا رەئووف، گەنجێكی تری پاشماوەی ئەنفالە، بژێوی ژیانی خۆی و خێزانەكەی ڕۆژانە بەكرێكاری پەیدا دەكات، ئەم گەنجە لە خەمی ئەوەدایە كرێكاری دەست بكەوێت و بەدەستی بەتاڵ نەگەڕێتەوە نێو خێزانەكەی. بۆیە دەیوت «رۆژێك كرێكاری نەكەی پێتەوە دیارە، مووچەی پاشماوەی ئەنفالیش كەمە لەبەرئەوەی ئێمە پێنچ كەسین, دوو برام ژنیان هێناوە، بۆیە موچەكە دابەش دەكەین»، جەزا دەی وت موچەكە ئەگەر حكومەت نەیدایە چیمان لەدەست دەهات, پیاوی هەژار شەڕی حكومەتی پێناكرێ».
باری كۆمەڵایەتی گەنجەكان:
لە شۆرشدا، ژمارەیەكی زۆری دانیشتوان لە رووبەرێكی كەمی زەویدا كۆكراونەتەوە، ئەمەش بۆتە هۆی تێكچوونی شیرازەی كۆمەڵایەتی لەو ناحیەدا.
هێمن محمد، تەمەنی (27) ساڵ یەكێكە لەو گەنجانەی كە ئەنفال لەژینگەی كۆمەڵایەتی گوندی دابڕیوە و باوكی بەرشاڵاوی ئەنفال دەكەوێت و ئیدی هێمن بەبێنازی باوكی لەنێو كۆڵانە تۆزاوی و وشك و كەم ئاوەكانی ئەم ئۆردوگا زۆرەملێیەدا لە چاوەڕوانی باوكیدا گەورە دەبێت، بۆیە پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانی خۆی بە نادروست دەبینی و جەختی لەوە دەكردەوە و تاوەكو ئێستا باری كۆمەڵایەتی كەس و كاری ئەنفالكراوەكان نا تەندروستە و ناتوانی لەچوارچێوەی ماڵەكەی خۆت زیاتر قسە لەسەر هەندێك لایەنی پەروەردەیی و ئەخلاقی بكەی كە تاوەكو سەرئێسك پێچەوانەی دابونەریتی كۆمەڵگەی كوردەوارییە، له‌ درێژه‌ی قسه‌کانی دا وتی: ئەو بارە كۆمەڵایەتییەی كە هەیە ئەمری واقیعە ئەگەر نا لەلای زۆرێكمان باش نییە.
شێرزاد گەنجێكی تربوو، هێما بۆ ئەوە دەكات كە كۆكردنەوەی خەڵكی گوند لە كۆمەڵگای زۆرەملێدا «ئەنفال سیاسەتێكی رژێمی بەعس بوو، لەبەر ئەوەی ویستی كورد لە رووی كۆمەڵایەتیەوە هەڵبووەشێنێتەوە و تێكبشكێنێت، بەكرداریش ئەوەی كرد».
باری دەروونی گەنجەكان:
مەریوان عبدالمجید، تەمەن (23) ساڵ و خوێندكاری زانكۆیە، لەو گەنجانەیە ددان بەوەدا دەنێت كە ئەنفالكردنی باوكی توشی داڕوخانی كردووە و لەسۆزی باوكایەتی بێبەش بووەو بەهەتیوی رۆژەكانی ژیانی لەنێو خێزانێكی بێ‌ باوكدا بەڕێكردووە، ئەوەی پشتڕاست دەكردەوە و وتی: باوك كەسێكی گرنگی خێزانە و قورساییەكی زۆری هەیە، كاتێك كە لەناویان نامێنێ لەبەرامبەریشدا سۆز و خۆشەویستی باوكی منداڵانی دراوسێكانی دەبینێ‌ ئەو كاتە هەست بەداڕووخان دەكات». شنۆ حەمید، تەمەن(25)ساڵ كچێكی پاشماوەی ئەنفالە و ئەوەی ئازاری دەدات و بۆتە گرێیەك لەدەرونیدا، بینینی «بەشێكی ئەوكەسانەیە كەدەستییان هەبووە لە ئەنفالدا و ئێستا دەسەڵاتدارن، ئەوە لایەنی دەروونی من ئازار دەدات» ئەم كچە هێمای بۆ ئەوە دەكرد كەمی خزمەتگوزاریش لە ناحیەی شۆرشدا بۆخۆی ئازار دەری دەروونین و»بەشێكن لەدووبارە بوونەوەی ئەنفال». بەرپرسی بنكەی شۆرشی ئازادی لاوان، ئەسەد تەحسین بە چەتری راگەیاند: ئێمە پردێكی پەیوەندین لەنێوان لاوان و حكومەتدا، خولی جۆراوجۆرمان بۆ لاوان كردۆتەوە بەڵام كێشەی لاوانی پاشماوە ئەنفال لەوە گەورەترە ئێمە بتوانین ساڕێژی بكەین، بەپێی بەڕەكەی خۆمان پێمان راكێشاوە و درێخیمان نەكردووە، ئەوە كاری حكومەتە كێشە دەرونی و كۆمەڵایەتیەكانی لاوان كەم بكاتەوە، بنكەكەمان تاكە شوێنە لە شۆڕشدا دەبێتە ماڵی لاوان, چونكە نە كتێبخانەیەكی گشتی هەیە نە سەنتەرێك هەیە، ئەمەش نەبۆتە هۆی چارەسەری تەواوی زامەكانیان، بۆیە شۆڕش پایتەختی پاشماوەی ئەنفالە. (پرۆسەكانی ئەنفال و كاریگەییەكانی لەسەر لاوان) ئەو ماستەر نامەیەیە كە «توێژینەوەیەكی كۆمەڵایەتی و دەروونی مەیدانییە» لە سنوری كەركوك، سلێمانی، گەرمیان، لەساڵی (2008) فاتیح سەنگاوی ئەنجامی داوە، بۆیە لەم رووەوە زانیاریەكانی خۆی لەبارەی نەوەكانی دوای ئەنفال بۆ چەتر دەخاتە روو وتی: ئەم توێژینەوەیە قسەكردنە لە گەنجانی پاشماوەی ئەنفال، واتە لەبارەی منداڵێتی ئەوان و كاریگەریی لەسەر گەنجتێتی ئێستایان و داهاتوویان، لە توێژینەوەكەدا كۆمەڵێك دەرئەنجام بەدەست هاتووە، بەڕاستی نەرێنییە، كە گەنجانی پاشماوەی ئەنفال بەم شێوەیە:
•لە (%68) ئەو باوەڕەیان بۆدروست بووە خەڵك گرنگی بەوان نادات.•لە(%75) لە مناڵیدا كاریانكردووە، دەزانین كاركردنی منداڵ كاریگەری خراپی دەبێت لە سەر داهاتووی.•لە(%90) ترسیان هەیە روبەرووی كێشەیەكی كۆمەڵایەتی ببنەوە.•لە (%70) گرفتی ئەوەی هەیە ناتوانێت بە هێمنی تێگەیشتنی هەبێت و كەسانی تر لەخۆبگرێت.• لە (%50) هەڵسوكەوتی زبرە لەگەڵ كەسانی تردا.•لە(%90) هەست بەوەدەكەن خەڵكی تر لەوان تێناگات و هەست بەخەمی ئەوان ناكات.•لە(%90) پێیان ناخۆشە خەڵك بەچاوی بەزەییەوە سەیریان بكەن.
ژێده‌ر : ماڵپه‌ری چه‌ترپرێس

خوێندكارێكى كورد توێژینەوەیەكى هێڵكارى بۆ بەدیكۆمێنتكردنى ئەنفال ئەنجام دەدا

2010-10-05T12:20:00.003+03:00

سلێمانی 25 تەمووز/ یۆلیۆ (ئاكانیوز) ـ ئێوارەى ئەمڕۆ یەكشەم لە هۆڵى خەندان لە شارى سلێمانى /364 كم باكوری ڕۆهەڵاتی بەغدا/، خوێندكارێكى خوێندنى باڵا لە بەریتانیا لە كۆڕێكدا توێژینەوەیەكى هێڵكاریی خۆى بۆ بەدیكۆمێنتكردنى ئەنفال خستە ڕوو.عوسمان قادر لەوبارەیەوە بەئاژانسی كوردستان بۆ دەنگوباس (ئاكانیوز)ی راگەیاند "من خوێندكارى قۆناخى سێیەمى خوێندنى باڵام لە بەریتانیا و تێزى دكتۆراكەم لەسەر بەدیكۆمێنتكردنى جینۆسایدە بەتایبەتى ئەنفالى 2 و 3 و بەشێوەیەكى هێڵكارى بەئەنجامم گەیاندووە".زیاتر گوتى "من خۆم شایەتی بەچاودیتەی كارەساتى ئەنفال بووم و باكگراوندێكى هونەریشم هەیە، دەرفەتێكی وام هەبوو لە ڕێگەى هونەرەكەمەوە خوێندنەوە بۆ كارەكانم بكەم و شوناسى تەواوی ئەنفال بەبینەرانى دەرەوە بناسێنم".قادر ئاماژەى بەوەش دا "تا ئێستە لە چەندان سیمینار و كۆنفراسى تایبەت بەجینۆسایدى گەلانى دنیا بەشداریم كردووە، كە دوایەمینیان ‌كۆنفرانسی‌ دنیایی‌ بۆ بەگژداچوونەوەی‌ جینۆساید بوو لە كۆتای مانگى ڕابردوو لە بەریتانیا ساز كرا و تێیدا چەندان زانكۆى وڵاتانى دنیا بەشدار بوون، من تاكە بەشدارى كورد بووم لەو كۆنفرانسە و توێژینەوەكەى خۆم پێشكێش كرد"."ئەمڕۆ ئەم كۆبوونەوەیە ساز دەكەین بۆ تیشك خستنە سەر كارى ئەكادیمى لەسەر جینۆساید لە كۆن و تازەدا بۆ ئەوەى بتوانین فایلى خۆمان بەهێز بكەین و بچینە نێو كۆمەڵگەى نێودەوڵەتى، بۆ ئەوەى بتوانین ئەنفال وەك جینۆساید بەدنیا بناسێنین و بمانناسن" قادر واى گوت.هەژیی گۆتنە ڕێژیمی بەعسی لێخراو لە چەند هەڵمەتێك و بەچەند قۆناخێك سەدان هەزار كوردى بەناوى شاڵاوى ئەنفال گرت و بێ سەروشوێن كرد، قۆناخى یەكەم لە 22ى شوبات/یەنایەرى 1988 بۆ سەر دۆڵی جافایەتی دەستی پێ كرد و سێ هەفتەى خایاند.قۆناخى دووەم لە 22ى ئادار/مارسی 1988 بۆ سەر ناوچەى قەرەداخ دەستی پێ كرد و تا 30 هەمان مانگ بەردەوام بوو، قۆناخى سێیەم كە فراوانترین قۆنانى ئەنفال بوو لە 7ى نیسان/ ئەپریلى 1988 بۆ سەر ناوچەى گەرمیان دەستی پێ كرد. قۆناخى چوارەم مانگى ئایار/مارسی 1988 ناوچەكانى دۆڵی جافایەتی و گوندەكانى نێزیك زێیی بچووكى گرتەوە، قۆناخەكانى پێنجەم، شەشەم و حەوتەم لە 15ى ئایار/مایۆى 1988 تا 28ى ئاب/ ئۆگستسى هەمان ساڵ سنوورى گوندەكانى سەر باژێڕی هەولێرى گرتەوە و بەچەكی كیمیایی ئەو گوندانەى كاول كرد.قۆناخى هەشتەم لە 25ى ئاب/ ئۆگستسى 1988 دەستی پێ كرد تا 6ى ئەیلوول/ سێپتێمبەرى هەمان ساڵ ناوچەى بادینانى گرتەوە.دادگەییكردنى تۆمەتبارانى ئەنفال لە 21 ئاب/ ئۆگستسى 2006 دا دەستی پێ كرد و دواى چەندان دانیشتن لە 24 حوزەیران/یۆنیۆى 2007دا حوكمى لەداردان بۆ عەلى حەسەن مەجید، ناسراو بە"عەلى كیمیایى" ئامۆزا و گەورە یاریدەرى سەدام حوسێن سەرۆكی لێخراوی عێراق و سوڵتان هاشم وەزیرى بەرگرى و حوسێن رەشید تكریتى دەرچوو.

سەرچاوە:

http://www.aknews.com/ku/aknews/3/167448/

گیانی نگین شێخولئیسلامی له‌مه‌ترسیدایه‌

2008-10-17T21:46:00.001+03:00

هه‌فته‌ی رابردوو نوسه‌ر و رۆژنامه‌نوس و چالاکی بواری ژنان و کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و سه‌رۆکی رێکخراوی ( ئازه‌ر میهر) و ئه‌ندامی ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری ماڵپه‌ڕی (ئه‌نفالنامه‌) خانم نگین شێخولئیسلامی له‌ لایه‌ن هێزه‌ ئه‌منییه‌کانی کۆماری ئیسلامی ئێرانه‌وه‌ بێسه‌روشوێن کراوه‌و تا ئێستا چاره‌نووسی دیار نییه‌ و هه‌ڤاڵ و خانه‌واده‌که‌ی هه‌واڵی نازانن، ئه‌مه‌ له‌کاتێکتدایه‌ که‌ خانمی نگین شێخولئیسلامی ماوه‌یه‌ک به‌رله‌ئێستا نه‌شته‌رگه‌ری دڵی بۆ ئه‌نجامدراوه‌ و تاکاتی بێسه‌رو شوێنکردنی له‌ژێر چاودێری پزیشکدا بووه‌.
داواکارین له‌
- رێکخراوی په‌یامنێرانی بێسنوور
- فیدراسیۆنی نێوده‌وڵه‌تی رۆژنامه‌نووسانی جیهانی
- Penی جیهانی
- رێکخراوی چاودێری مافه‌کانی مرۆڤ
- ئه‌مێنستی ئینته‌رناشناڵ
- ته‌واوی رێکخراوه‌کانی مافی مرۆڤ
- مرۆڤ دۆستان
- تاک و گروپه‌ کوردی و جیهانییه‌کان
له‌هه‌ر جێگایه‌کو به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک پێتان ده‌کرێت ده‌نگی ناره‌زایه‌تی به‌رزبکه‌نه‌وه‌ و فشار بخرێته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی ئێران تا گیانی ئه‌و هاوکاره‌مان بپارێزێت.

ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری
ماڵپه‌ڕی ئه‌نفالنامه‌

شه‌هیدانی به‌هه‌شتی زه‌هرا گۆرِ به‌گۆرِ مه‌كه‌ن....چنار نامق

2008-09-21T22:41:00.003+03:00

ئێمه‌ گه‌لێكین ته‌نها مێژوو ده‌خوێنینه‌وه‌، شته‌كان نازانین كاتێ لامان پیرۆز ده‌بن كه‌ ده‌بن به‌ یاده‌وه‌ری، ره‌نگه‌ چه‌ندین هه‌لى زێرین له‌ده‌سبده‌ین به‌هۆى كه‌مته‌رخه‌مى ، یان بێ پلانى ، پلان به‌شێكى هه‌ره‌ سه‌ره‌كى ژیانى مرۆڤه‌ له‌ژیانى رۆژانه‌ بگره‌ ئاساییترین مرۆڤ پێویستى به‌ پلان هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى نه‌خشه‌كانى سه‌ربكه‌ون ، ئه‌مه‌ له‌ رووى كه‌سى و تایبه‌تییه‌وه‌ ،جا چ جا ئه‌گه‌ر كه‌سێك به‌رێوه‌به‌رى ده‌زگایه‌ك بێت یاخود یه‌كێك له‌وه‌زاره‌ته‌كان به‌رِێوه‌ ببات له‌و برِیاردان له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ چاره‌نووسسازه‌كاندا به‌شدار بێت بێگومان ئه‌مه‌یان پێویستى به‌عه‌قڵێكی ته‌گبیركه‌ر وهزرێكى فراوان هه‌یه‌ ،
لێره‌دا كه‌سایه‌تى پسپۆر وشارزاو لێهاتوو رۆڵى ده‌بێت له‌مه‌سه‌له‌كه‌دا ،چونكه‌ پێویسته‌ پلان دانه‌ره‌كان فره‌ ره‌هه‌ندانه‌ بیر بكه‌نه‌وه‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانى مه‌سه‌له‌كه‌ لێكده‌نه‌وه‌ ، ته‌نها له‌یه‌ك گۆشه‌وه‌ له‌هه‌ره‌مه‌كه‌ نه‌رِوانن، بێگومان ئه‌وه‌ى له‌یه‌ك لاوه‌ له‌ هه‌ره‌مێك برِوانێت ته‌نها یه‌ك لاى ده‌بینآ له‌كاتێكدا گه‌ر به‌سه‌رنج و دێدێكى وردتر تێیبرِوانى وبه‌ده‌وریدا بخولێیته‌وه‌ ده‌توانآ تێكرِاى گۆشه‌كانى دیكه‌ى ببینێت، كه‌سانى بریار به‌ده‌س پێویسته‌ لۆژیكیانه‌ و فره‌ ره‌هه‌ند له‌ مه‌سه‌له‌و كێشه‌كان برِوانن ، هه‌میشه‌ به‌و بیره‌وه‌ كار بكه‌ن رێژه‌ى سه‌ركه‌وتنى كاره‌كانیان بۆ زه‌مه‌نێكى درێژ خایه‌ن بێت ئه‌وه‌نده‌ به‌س نییه‌ له‌ئێستادا كارێك به‌مه‌به‌ستى چالاكى ئه‌نجام بده‌ن بده‌ن ، چاكتر وایه‌ خه‌ملاَندنى ته‌واویان هه‌بێت بۆ دوا رۆژ ،ئایا له‌ ئاینده‌دا وڵاته‌كه‌ت چه‌ند سوودمه‌ند ده‌بێ ولایه‌نه‌ ئه‌رێنییه‌كانى چه‌ند له‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنییه‌كان زیاترن، لێره‌دا ده‌مه‌وآ بچمه‌ ناو ناوه‌رۆكى باسه‌كه‌وه‌، له‌ ده‌سپێكدا بپرسم ده‌بێ قازانجى كورد چى بێت له‌ هێنانه‌وه‌ى شه‌هیدانى كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ژماره‌ ( 796 ی 19/8/2008) و له‌ لاپه‌رِه‌ سێی رۆژنامه‌ی ئاسۆدا خوێندمه‌وه‌ كه‌( وه‌زاره‌تی شه‌هیدان) و (وه‌زاره‌تی مافی مرۆڤی عێراق) به‌نیازی هێنانه‌وه‌ی ئه‌و شه‌هیدانه‌ن كه‌ له‌ (به‌هه‌شتى زه‌هرا) ی پایته‌ختی ئێراندا چه‌ندین ساڵه‌ به‌رێزه‌وه‌ نێژراون و بووه‌ به‌ مۆزه‌خانه‌یه‌ك و به‌بینینی ئه‌و گۆرِستانه‌ كاره‌ساتی كوردی پێده‌ناسرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا چه‌نده‌ها گۆرِى به‌كۆمه‌ڵ له‌باشوری عێراق هه‌ن كه‌هه‌زاران ئه‌نفالكراوى كوردى تێدا ونه‌ ، ئایاچاكتر نییه‌ بایه‌خ به‌وان بدرێ وئێسك وپروسكیان بۆ وڵات بهێنرێته‌وه‌ هه‌ر هیچ نه‌بآ كه‌س وكاریان دڵنیا ببنه‌وه‌، شه‌هیدانى گۆرِستانى زه‌هرا مه‌هێننه‌وه‌، ئه‌ی ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌تانه‌وێ له‌ وڵاتی هۆڵه‌ندا مۆنیمێنت بۆ ئه‌نفال درووست بكه‌ن، ئه‌ی ئه‌و گۆرِستانه‌ بۆ تێكده‌ده‌ن ، لێگه‌رێن با شه‌هیدان ئاسووده‌ بنون بۆچى گۆرِ به‌ گۆرِیان ده‌كه‌ن ، گه‌ر له‌م كاره‌ بكۆڵینه‌وه‌ بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌روی یاسایی و ته‌ندروستی و شه‌رعیشه‌وه‌ درووست نییه‌ ، له‌رِووى ته‌ندروستییه‌وه‌ كاتێك كه‌سێك گازى كیمیایى به‌ركه‌وێت نابێت زیندووه‌كان ده‌ستى پێوه‌ده‌ن یان لێى نزیك ببنه‌وه‌،چونكه‌ مه‌ترسى ژه‌هراوی بوونی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌كرێت، له‌رِووى یاساو ونه‌ریت و شه‌رعیشه‌وه‌ دیسانه‌وه‌ نابه‌جێیه‌ ودژى بنه‌ما مرۆییه‌كانه‌ ، ناكرێت مردووه‌كان له‌گۆرِه‌كانیان ده‌ربكرێن .
باشتر وایه‌ به‌رله‌وه‌ی بیر له‌هێنانه‌وه‌ی ته‌رمی ئه‌و شه‌هیدانه‌ی كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ به‌برینداری له ‌نه‌خۆشخانه‌كانی ئێراندا گیانیان له‌ده‌ستدا ، بیر له‌ چاككردنی گۆرِستانه‌كانی هه‌ڵه‌بجه‌ بكرێته‌وه‌، بیر له‌چاره‌سه‌ری ئه‌و بریندارانه‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام لێیان ده‌مرێت و كه‌سێك باكی به‌ مردنه‌كه‌یان نییه‌.

پڕۆژه‌یه‌ك بۆ شكاندنى بێده‌نگى

2008-07-29T18:24:00.002+03:00

پڕۆژه‌یه‌ك بۆ شكاندنى بێده‌نگى له‌سه‌ر پرسى ئه‌نفال

گفتو گۆیه‌كى كراوه‌ له‌گه‌ڵ نوسه‌رو رووناكبیر كازێوه‌ ساڵح

كتێب: پڕۆژه‌یه‌ك بۆ شكاندنى بێده‌نگى له‌سه‌ر پرسى ئه‌نفال
سازدانى دیمانه‌: ته‌ها سلێمان
پیت چنین: پشتیوان عوسمان
دیزاینى به‌رگ و ناوه‌ڕۆك: هێرش مه‌غدید
هه‌ڵه‌چنى: شانیا
تیراژ: 500 دانه‌
له‌سه‌ر ئه‌ركى هه‌فته‌نامه‌ى ( رێگای کوردستان ) چاپكراوه‌

به‌ناوی ماڵپه‌ڕی ئه‌نفالنامه‌وه‌ پیرۆزبایی له‌ به‌ڕێزان (ته‌ها سڵێمان وکازیوه‌ ساڵح ) ده‌که‌ین و هیوای سه‌رکه‌وتنیان بۆ ده‌خوازین

دیمانەی نامق هەورامی لەگەڵ فریشتە كەوە

2008-07-21T14:34:00.003+03:00

فریشتە كەوە...هەر بەرپرسێك بارودۆخی خەڵكی هەڵەبجە نەگۆڕێت بەكەمتەرخەمی دەزانم

نامق هەورامی: نامەی ماستەرەكەت لە سەر كارەساتی هەڵەبجە بوو، ئێستاش كەمپینێك رێكدەخەی بۆ لابردنی پاشگری شەهید كە بە ناوی هەڵەبجەوە لكێنراوە، مەبەست لەم كارە چییە؟
فریشتە كەوە: ماستەرەكەم لە سەر هەڵەبجە بوو لە زانكۆی (لۆند) لە وڵاتی سوید بە ناوی (كارەساتی هەڵەبجە)، كارێكی تەواو زانستی و دەروونناسی بوو لە سەر نەخۆشی (PTSD)، هەڵبەتە ماستەرنامەكەم لە یادی 20 ساڵەی كارەساتی هەڵەبجە دا وەك كتێب بەزمانی كوردی و..... بڵاوكرایەوە، لە سەرەتای توێژینەوەكەدا باسم لەوە كردووە، هەر توێژینەوەیەك ئەگەر سوودمەند نەبێت، نەكردنی باشترە، سەبارەت بە ئامانجی من لەم كەمپینە ئەوەیە ئێمە بیست ساڵە غەدر لە هەڵەبجەییەكان دەكەین، بە بەكارهێنانی وشەی شەهید، ئەگەر پێمانوابێت چاكەمان لەگەڵ كردوون، ئەوە هەڵەمان كردووە. بۆماوەی بیست ساڵە بەهەڵەبجە دەگوترێت شەهید، لە بیست ساڵدا بە شارێك بگوترێت شەهید، ئیدی مانای ژیان تێیدا كاڵ دەبێتەوە، لەڕووی رێزمانەوە وشەكە هەڵەیە، شار شەهید نابێت، هەڵەبجە ماوە، لەگەڵ رێزم بۆ ئەو هەوڵانەی تا ئێستا دراون، بەڵام ئەوەی كە باسدەكرێت بە هیچ شێوەیەك ناگاتە كەمترین ئاستی داواكاری ئەو خەڵكە. بەكارهێنانی ئەم وشەیە زیانی گەورەی بەو خەڵكە گەیاندووە، بۆ نموونە لە ماوەی ساڵێكدا بەردەوام بە كەسێك بڵێ تۆ نەخۆشی، دەبینین ئەگەر نەخۆشیش نەبێت، نەخۆش دەكەوێت، ئەی ئەگەر 20 ساڵ بەردەوام بە شارێك بگوترێت شەهید، لە كاتێكدا ژیان لەو شارە هەیە و خەڵكی تێدایە بە ئومێدەوە دەڕواننە ژیان، ئەی ئەوانە دەبێ تووشی چ حاڵەتێك ببن؟ لە بری ئەوەی هێزی ژیان بەو خەڵكە بدرێت، فەزای ژیانیان لێ ئاڵۆز دەكەن.
نامق هەورامی: پێتوایە بەكارهێنانی وشەی شەهید لە رووی دەروونییەوە مانای لێسەندنەوەی جوڵە و ژیانە؟
فریشتە كەوە: بێگومان هەر ئەوەیە، مانای لێسەندنەوەی ژیانە لە شارێك و خەڵكەكەی، كاتێك كارەساتێك روودەدات، بۆنموونە كارەساتی هەڵەبجە، بێگومان قوربانی لێدەكەوێتەوە، بەڵام ئەم قوربانییە پێویست ناكات هەتا هەتایە هەر قوربانی بێت، دەكرێت دۆخی بۆ بڕەخسێت تابگەڕێتەوە ناو ژیانی ئاسایی، بەڵام بەداخەوە لە هەرێمی كوردستان هەروەك جارانە، قوربانی هەر قوربانییە، ئەم تەمومژە چڕ و تەڵخە هەرماوەتەوە، ئەگەر كۆمەكی هەمەلایەن بە رزگاربووانی شاری هەڵەبجە بكرایە، بڕوام نییە بە قوربانی یان رزگاربووان ناویان ببەین. ئەوانە كەسی ئاسایین، كارەساتێكیان دیوە و پێویستە لە دەرئەنجامی ئەو كارەساتە قوتار بكرێن، بەڵام ئەو كارە نەكراوە، هەمیشە باس لە شەهیدەكان دەكەین و قسە لەسەر ژیانی رزگاربووان ناكەین. بۆیە لەم كەمپینەدا ئامانجم ئەوەیە زیاتر بایەخ بە زیندووەكان بدرێت، چونكە ئەوانەی كە ماونەتەوە 20 ساڵە ژیان دەكەن، بەڵام چییان بۆ كراوە؟ بە بڕوای من سەرەتای كۆمەك و هاوكارییەكان، ئەوەیە پاشگری (شەهید) لە ناوی هەڵەبجە بكرێتەوە.
نامق هەورامی خەڵكی هەڵەبجە لە گۆڕستانێكی گەورەدا دەژین و بەردەوام ناوی شەهیدیشیان پێوە دەلكێ، كاریگەرییە دەروونییەكانی بۆ نەوەكانی داهاتوو چۆنە؟
فریشتە كەوە: نەخۆشیpost traumatic stress disorder) ) لەتوێژینەوەكەمدا باسمكردووە بەو جۆرەیە، ئەگەر نێر و مێیەك هەڵگری ئەم نەخۆشییە بن و دواتر هاوسەرگیری بكەن لە رێگەی (جنات)ەوە بۆ منداڵە كە دەگوازرێتەوە. لەئەنجامدا منداڵەكە خەمۆك دەبێت، جگە لەوەی لە دایك و باوكەوە ئەم نەخۆشییە دەگوازرێتەوە، دەوروبەریش كاریگەری هەیە، ئەمە دەرەنجامێكە لە توێژینەوەكەی مندا هەیە و ترسی گەورەم لە درێژبوونەوەی ئەو حاڵەتە هەیە وەك نەخۆشییەكی دەروونی، ئامانجی كەمپینەكە ئەوەیە دەسەڵات و خەڵك ئاگاداربن لەمەترسییەكانی ئەم حاڵەتە، چونكە ئەو فەزا خەمۆكییە كاریگەری هەیە لەسەر ژیانی خەڵكی هەڵەبجە.
نەخۆشی (PTSD) لە هەڵەبجەدا زۆر بڵاوبۆتەوە، بەبێ ئەوەی دیراسەیەكی لە سەر كرابێت، بۆیە باری دەروونی دانیشتوانی هەڵەبجە زۆر خراپ و خەڵكەكەی كۆڵەوارە، دەبوایە دوێنێ یارمەتییان بدایە، نەك ئەمڕۆ و سبەینێ.
نامق هەورامی: لە بەشێكی راگەیەنراوەكەتا گلەییت لە رۆژنامەنووسان كردووە كە غەدریان لە شاری هەڵەبجە كردووە، دەكرێت ئەوە زیاتر روونبكەنەوە؟
فریشتە كەوە: راگەیاندن لە وڵاتە دیموكراسییەكاندا خۆی دەسەڵاتە، راگەیاندن دەتوانێ دەسەڵاتی سیاسی بگۆڕێ، ئەم دەسەڵاتە دوو سەرەیە، دەكرێت بەباشی یان خراپ بەكاربهێنرێت، كۆمەڵێك لە رۆژنامەنووسان، بە تایبەت ئەوانەی لە دەرەوەی كوردستانن، بەبێ ئەزموون دێن باسی هەڵەبجە دەكەن. ئەخلاقی رۆژنامەنووسی گرنگە بۆ رۆژنامەنووس و دەبێت ئاگاداری بێت، دەبوایە ئەوان بیریان لەو كارە بكردایەتەوە و دوای بیست ساڵ لە كارەساتی هەڵەبجە هەنگاویان بنایە بۆ لابردنی ئەو پاشگرە، هەڵەبەت رۆژنامەنووسانی كوردستان بێبەش ناكەم لەو گلەیی و رەخنەیە، راگەیاندن دەبوایە زووتر ئەم هەڵەیەیان راست بكردایەتەوە.
نامق هەورامی: چی بەردەوام سیفەت و ناو و پاشگری وەك ئەوەی هەڵەبجە بەرهەم دێنێ و ئایا ئێوە سەبارەت بە كەمپینەكە لەگەڵ دەسەڵاتیش قسەتان كردووە؟
فریشتە كەوە: لەڕاستیدا من لەدەسەڵاتی باڵاترەوە واتە لە سەرۆك كۆمارەوە دەستم پێكردووە، وەك سەرۆك كۆمار نەك وەك بەڕێز (مام جەلال تاڵەبانی)، چونكە ئەو سەرۆكی وڵاتێكە كەناوی عێراقەو لەسەر دەستی حوكمڕانیی ئەو دەسەڵاتەی عێراقدا هەڵەبجە وای لێهات، بۆیی هەرلەوێوە دەبێت بكرێتە بڕیار، دواتر لەگەڵ سەرۆكایەتی هەرێم و حكومەتی كوردستان، ئینجا وەزارەت و سیاسەتمەداران و ئەوانەی دەتوانن بڕیارێك بدەن و بارودۆخی ژیانی منداڵێك، خانوویەك، مرۆڤێك، لەهەڵەبجەدا باش بكەن، هەركەس لەوان ئەگەر لەم بوارەدا كاری نەكردبێت بە بەبرپرسیاری دەزانم، بگرە كەمتەرخەمیشە. لەو بانگەوازەدا فەزایەكی تووڕەیی تێدایە، ئەوەش ئەو هەستەیە لە دوای ماستەرنامەكەوە پێی گەشتم، ئەو برینە جەستەیی و دەروونییانەی لە هەڵەبجەدا هەن گوێمان پێنەداون، كارەكەی من یەكەم كاری مەیدانی و دەرونناسییە كە لەسەر هەڵەبجە كرابێت، ئەمەش كارەساتە، لەدوای بیست ساڵ من یەكەم هەنگاو هەڵگرم.
نامق هەورامی: پەیامتان بۆ خەڵك چییە لە بارەی ئەم كەمپینەوە؟
فریشتەكەوە: هیوادارم ئەم كەمپینە دەنگ و سەدای هەبێت، شەرمە بۆ كورد، بۆ حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێم، تا ئێستا نەیتوانیبێت ئازاری ئەو خەڵكە چارەسەر بكەن و تەنانەت بریندارەكانیش نەگەیەنراونەتە دەرەوە، هێشتا بەدەم هاواری رزگاربووانی هەڵەبجەوە نەچوون، دروستكردنی فڕۆكەخانە و هێنانی 10 ئامێر و هتد. دەرمانی دەردی هەڵەبجەییەكان ناكات، هەڵەبجە پێویستی بە كەمپینێكی لەوەی من گەورەترە تا كورد وەك نەتەوە بەخەبەر بێتەوە، داوای قەرەبوو لەحكومەتی عێراق و لەو وڵاتانە بكەین كە بەشداربوون لەو كارەساتەی بە سەر هەڵەبجەدا هاتووە، هەتا باری دەروونی خەڵكی هەڵەبجە و ناوچەكانی دیكەی بەر ئەنفال كەوتوون، نەهێنرێتە سەر ئاستی گفتوگۆ كردن، بڕوام نییە رۆژێك لە رۆژان بتوانین ئەنفال بەجینۆساید بناسێنین كە هەڵەبجە بەشێكە لەو كارەساتە. هیوادارم هەموو كەس، بە تایبەت ئەوانەی كە شتێكیان لە دەسەڵاتدایە بە دەنگ ئەم كەمپینەوە بێن.

http://www.kurdistanreport.com/newspaper/2008/07_Jul/474/kr_03.pdf

گروپە كوردییەكەی ناو پەرلەمانی بەریتانیا دان بە جینۆسایدی كورد نانێ

2008-07-14T16:48:00.001+03:00

ڤینۆس فائق. هۆڵەندا:

له‌ کوردستان راپۆرت ه‌وه‌

ئەو 10 پەرلەمانتارەی گروپی كوردیان لەناو پەرلەمانی بەرتیانیا پێكهێناوە دەنگ لەسەر پێشنیازێك نادەن كە بۆ بە جینۆسایدناسینی تاوانەكانی دەرهەق بە كورد كراوە لە لایەن ئەندام پەرلەمانێكی بەریتانیاوە كراوە.
عەدنان كۆچەر كەسایەتی چالاكی بواری تاوانەكانی ئەنفال و ئەندامی ناوەندی چاك لە لێدوانێكدا بە كوردستان راپۆرتی راگەیاند كە رۆژی 14 /7/ 2008 كۆبوونەوەیەك بۆ 35 ئەندام پەرلەمانی بەریتانیا رێكدەخرێ بەمەبەستی رێزگرتن لە بیروڕاكانیان و دەنگدانیان بەو پێشنیازەی كە لە لایەن ئەندام پەرلەمانێكەوە بۆ بەجینۆسایدناسینی تاوانەكانی دەرهەق بە كورد كراون و بڕیاریشە كۆمەڵێك كەسایەتی كوردی چالاك لە بواری جینۆساید بەشداری تێدابكەن.
عەدنان ئاماژەی بەوەدا كە ئەو پێشنیازە لە كاتێكدا كراوە كە لە ناو پەرلەمانی بەریتانیادا نەریتێك هەیە بەناوی EDM كە هەر جارەی ئەندام پەرلەمانێك پێشنیازێك دەخاتەڕوو و داوا لە ئەندام پەرلەمانەكانی دیكە دەكات پشتیوانی لێبكەن، بەڵام دوای ئەوەی پۆپس سپیكی پەرلەمانتار لە پێشنیازەكەیدا گوتوویەتی” من ئەنفال بە جینۆساید دەناسێنم، كێ پشتگیریم لێدەكات، 35 ئەندام پەرلەمان ئیمزایان لەسەر پێشنیازەكە كردووە و پەسندیان كردووە، بەڵام تەنها ئەو 10 پەرلەمانتارە نەبێ كە لە ناو پەرلەمانی بەرتیانیا بە پاڵپشتی پارتی و یەكێتی گروپی كوردیان پێكهێناوە و دەنگیان لەسەر پێشنیازەكە نەداوە.
عەدنان كۆچەر ئاماژەی بەوەشدا كە ئەو 10 ئەندام پەرلەمانە جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە ئەنفال جینۆساید نییە و ئامادەنین ئیمزای خۆیان بخەنە سەر ئەو پێشنازە و یەكێك لەوانەش (ئان كلوود)ی پەرلەمانتارە.
عەدنان كۆچەر لە لێدوانەكەیدا ئەوەشی بە كوردستان راپۆرتی راگەیاند كە لە كاتێكدا ویستوویەتی بۆ ئەو مەبەستە بە تەلەفۆن پەیوەندی بە ئان كلودەوە بكا، بەڵام تەلەفۆنەكەی لەسەر داخستووە و پێیگوتووە كە ئەنفال جینۆساید نییە.

http://www.kurdistanreport.com/detail.aspx?page=articles&c=news&id=14723

کامیل عه‌بدولقادر: په‌رله‌مانتاره‌ هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌كان بۆ پشتیوانی له‌ ئێمه‌ ده‌بوا جارێك ئیعتیسامیان بگرتایه

2008-07-14T16:19:00.004+03:00

سازدانی: گۆران هه‌ڵه‌بجه‌یی

له‌ رۆژنامه‌ی کوردستان راپۆرت ه‌وه‌

کوردستان راپۆرت: بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشیه‌که‌ت زۆرجار سه‌فه‌ری تارانت کردووە، ئه‌و سه‌فه‌رانه‌ چ ئاکامێکی هه‌بووە و حكومەتێ هەرێم تا چەند هاریكاری كردووی؟
کامیل عه‌بدولقادر: ئه‌مه‌ چوارده‌یه‌مین که‌ڕه‌ته‌ که‌ ئه‌چمه‌ تاران بۆ لای دوکتۆر (مسته‌فا نادری) و (سه‌باحی قانیعی) که‌ شاره‌زاییان هه‌یه‌ له چاره‌سه‌رکردنی ئه‌و نه‌خۆشییانه‌ی که‌ به‌هۆی گازی کیمیاییه‌وه‌ تووشی مرۆڤ ئه‌بێ، سه‌ردانه‌کانم به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌رکردنی ئه‌و کێشانه بووە که‌ له‌ قه‌ره‌نی چاومدا هه‌یه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و کێشانه‌ی که‌ کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌م هه‌یه‌تی به‌ تایبه‌تی سییه‌کانم، له‌م ماوه‌ دوورودرێژه‌دا ره‌نگ بێت 20 عه‌لاگه‌ی گه‌وره‌ عیلاجم خواردبێ، خۆم بۆ خۆم ته‌عه‌جوبم دێت که‌ چۆن ئه‌م له‌ش و مه‌عیده یه‌‌م ئه‌م هه‌موو ده‌رمانه‌ی ته‌قه‌بول کردووه‌، چووم بۆ لای دوکتۆر مسته‌فای قانیعی وتی وه‌زعی سییه‌کانت زۆرخراپه‌، به‌ڵام من وه‌ک ده‌روێشم لێهاتووه‌ له‌ ناچارییا هه‌ر په‌نا بۆ ئه‌و ئه‌به‌م، ئه‌گینا ئه‌و جوابی کردبووم و راپۆرتێکی پزیشکی پێدام که‌ له‌ خه‌سته‌خانه‌ی (براتۆن) له‌ له‌نده‌ن له‌وێ مومکینه‌ ئیستیفاده‌ بکه‌م،‌ وتی‌ ئێمه‌ هیچی ئه‌وتۆمان بۆ ناکرێت. سه‌ره‌تا حکومه‌تی هه‌رێم به‌ڵێنی پێدام که‌ له‌هه‌ر شوێنێک چاره‌سه‌رم هه‌بێت ئه‌وان هاوکارم بن و بمبه‌ن بۆ ئه‌وێ، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ دواتر هیچیان نه‌کرد، هه‌میشه‌ ئه‌ڵێن له‌م چه‌ند رۆژه‌ی داهاتوو، له‌ ساڵیاد و پێش ساڵیاد و دوای ساڵیاد په‌یوه‌ندییان پێوه‌کردم که‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان بمنێرنه‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ وڵاتی نه‌مسا بۆ چاره‌سه‌ر، پێشتر که‌ ئه‌چووم بۆ لای دوکتۆر قانیعی ئه‌یوت سییه‌کانم 23 % دواتر له‌م جاره‌ی دواییدا ئه‌یوه‌ت بووه‌ به‌ 20 % له‌م جاره‌ی دوایی که‌ چووم بۆلای ئه‌یوت له‌ 16 % سییه‌کانت ئیش ئه‌کا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌و چاره‌سه‌ر و ده‌رمانانه‌ هه‌ر بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بێ چاره‌سه‌ر نه‌مێنمه‌وه‌، هه‌روا هه‌ندێ شتی بۆ نووسیوم، كه‌م كه‌م له‌ نه‌خۆشییه‌که‌م سووک ئه‌کا، ئه‌گینا عیلاجی من نییه‌، ئه‌گه‌ر به‌رنامه‌ی عیلاج هه‌بوایه‌ هه‌ر یه‌که‌مجار چوارده‌ مانگ له‌مه‌وپێش بۆیان دائه‌نام .
کوردستان راپۆرت: هیوات هه‌یه‌ که‌ ئه‌و نه‌خۆشییانه‌ی تۆ له‌ده‌ره‌وه‌ چاره‌سه‌ر بکرێت ؟
کامیل عه‌بدولقادر: مه‌سه‌له‌ی چاره‌سه‌ری من و گه‌ڕانه‌وه‌م بۆ دۆخی پێش بارودۆخی كیمیاباران مومکین نییه‌ و ڕه‌نگه‌ مه‌نتیق و عه‌قڵیش قبووڵی نه‌کات، به‌ڵام دوو شت هه‌یه‌ لێره‌ به‌نیسبه‌ت منه‌وه‌، یه‌که‌میان چاودێری کردن و خۆپاراستن، دووه‌هه‌مینیان چاره‌سه‌رە، له‌م وڵاته‌ی ئێمه‌دا ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ریش هه‌بێت خۆپاراستن و چاودێرییه‌که‌ نییه‌، چاودێری کردنه‌که‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ی که‌ تۆ پێویسته‌ له‌ شوێنێکدا دانیشیت و هیچ کارێک نه‌که‌یت و ئه‌بێت خزمه‌تیکی وا بکرێێت که‌ خه‌می هیچ شتێکت نه‌بێت و خه‌فه‌ت بۆهیچ شتێک نه‌خۆیت، نوقسانیت نه‌بێت و وه‌ک خه‌ڵکی ئاسایی بژیت، له‌لایه‌کی تره‌وه‌ ئه‌بێ له‌ شوێنێکدا بیت که‌ بپارێزرێێ له‌ ته‌پ و تۆز له‌ سه‌رما و وه‌سایلی ئیسراحه‌ت له‌به‌رده‌ستدا بێت که‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ وڵاتی خۆماندا کاره‌با چەند سه‌عاتێک هه‌یه،‌ به‌ڵام 24 سه‌عاته‌ ته‌پوتۆزه‌، خێزانی دوکتۆر به‌رهه‌م جارێک هات بۆ ماڵمان و پێشنیاری ئه‌وه‌ی بۆکردم که‌ ئه‌و باره‌ی سه‌رشانم سووک بکرێت و بڕیاریدا که‌ ئیش بۆ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌م بكات. بەڵام دواتر به‌و شێوه‌یه‌ ده‌رنه‌چوو، ئه‌و کاته‌ منی راسپارد به‌ براده‌رانی نه‌خۆشخانه‌ی هه‌ڵه‌بجه، ئیتر نازانم براده‌رانی نه‌خۆشخانه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ بوون که‌ نه‌یانتوانی وه‌ک پێویست ئه‌و که‌یسه‌که‌ی من بگه‌یه‌ننه‌ به‌ریتانیا و له‌وێ خه‌می بخۆن، یان له‌لایه‌ن ئه‌و به‌ڕێزانه‌وه‌ بوو؟ به‌ڵام به‌ نیسبه‌ت مه‌عیشه‌ت‌ و ده‌وامه‌که‌مه‌وه‌ ئه‌وان پێیان باش بوو که‌ له‌ ماڵه‌وه‌ دانیشم و هیچکارێک نه‌که‌م وگوتی به‌ وه‌زیری په‌روه‌رده‌ ئه‌ڵێم که‌ هاوکاری بکرێیت و وه‌کو مامۆستایه‌کی ئاسایی که‌ مووچه‌ی خۆت وه‌رگریت و له‌ ماڵی خۆتا دانیشی، ئه‌مه‌ سێ ساڵێک پێش ئێستا بوو، به‌ڵام من سوپاسم کرد و وتم ئه‌وه‌م پێ قبوڵ نییه‌ هه‌ر چۆنێک بێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ کوردستانی ئێمه‌ حزبایه‌تی بووه‌ به‌ سه‌ره‌تان‌ و هه‌تا نه‌مانبا به‌ قوڕا له‌ کۆڵمان نابێته‌وه‌، وتم ئێستا وه‌زیر سه‌ر به‌ حزبێکه‌ که‌ ئه‌وه‌ به‌خراپ ئه‌شکێته‌وه‌، جا له‌‌ بری ئه‌وه‌ی بڵێ مامۆستا کامیل حه‌قی خۆیه‌تی و خه‌ڵکێکی موزه‌حییه‌، له‌وانه‌یه‌ بڵێن فڵانه‌ وه‌زیر هه‌ستاوه‌ شتێکی تایبه‌تی کردووه‌ بۆ که‌سی خۆی، به‌هه‌رحاڵ وتم له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ تاسه‌ر نه‌بێت، ئه‌مه‌ یه‌ک، دووه‌میان ئه‌وه‌یه‌ که‌ من خۆم بۆ خۆم فه‌راغێکی زۆرم هه‌یه‌ و له‌ده‌ستدانی که‌س وا ئاسان نییه‌، له‌گه‌ڵ ڕێزمدا بۆ هه‌مووان، ئه‌گه‌ر یه‌کێک ڕۆژیک دینارێک له‌ ده‌ست بدات تاوه‌کو ئێواره‌ چاوه‌ڕێی ئه‌و دیناره‌یه‌تی، من هه‌موو که‌سوکارم له‌ده‌ست داوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ که‌ له‌حزه‌یه‌ک به‌ ته‌نها ئه‌بم یه‌کسه‌ر خه‌یاڵ وه‌کو مو‌گناتیسێک رامئه‌کێشێت بۆ ئه‌و خه‌مه‌، دیسانه‌وه‌ جه‌زبم ئه‌کا بۆ بیرکردنه‌وه‌ له‌وه‌ی که‌ چیمان به‌سه‌رهات و له‌ کوێ بووین و له‌ کوێ نه‌بووین، به‌ڵام که‌ له‌ ده‌وامم له‌ ناو کۆمه‌ڵێک مامۆستای ره‌فیقم و له‌ ناو ته‌له‌به‌، بته‌وێت و نه‌ته‌وێت مه‌شغوڵییه‌کم بۆ دروست ئه‌که‌ن که‌ له‌ بیرکردنه‌وه‌ ئه‌مباته‌ ده‌ره‌وه‌. چاوه‌ڕێ بووم‌ حکومه‌ت و به‌ تایبه‌تی سه‌رۆکایه‌تی کۆماری عێراق له‌ پێش هه‌مووانه‌وه‌ خه‌می ئێمه‌ بخۆن، به‌ڵام ئیمه‌ هه‌ر زۆر نرخێکی که‌ممان هه‌بوو، بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی کوردی و ئه‌و حزبانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ ئێران هاتنه‌ ناو هه‌ڵه‌بجه‌ بێ ئه‌وه‌ی هیج حیسابێک بکه‌ن بۆ ئه‌و خه‌ڵکه‌ی که‌ له‌وشاره‌ گیرۆده‌ ئه‌بن، هاتن ئه‌م شاره‌یان به‌ ناو ئازاد کرد بۆ چه‌ند سه‌عاتێک، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ هه‌مووی بوو به‌ مه‌رگ، هه‌مووی به‌ ڕۆژی ڕووناک گورگانخوارد کرا، به‌لامه‌وه‌ سه‌یره‌ که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڵێن شته‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌کانی دنیا حه‌وته‌ به‌ قه‌ناعه‌تی من ئه‌ڵیم ئێستا‌ بووه‌ به‌ هه‌شت، قه‌زیه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ یه‌کیکی له‌وانه‌ له‌ ڕۆژیکا که‌ به‌ ئاسانی دراین به‌ شوو، به‌ڵام له‌ ڕۆژێکی ئاوهادا که‌ سه‌ره‌ک کۆمار له‌ ئێمه‌یه‌ جێگری سه‌رۆکی حکومه‌تی عێراقی فیدرال له‌ ئێمه‌یه‌ سه‌رۆکی هه‌رێممان هه‌یه‌ سه‌رۆکی په‌رله‌مانمان هه‌یه‌، په‌رله‌مانێکمان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕیزمدا هه‌ر بۆ حزب و ده‌سه‌ڵاته‌، حزب و ده‌سه‌ڵات چییان فه‌رموو ئه‌وان ئیجماعیان له‌سه‌ره‌ و پێم سه‌یر و سه‌مه‌ره‌شه‌ له‌ ڕاستیدا (هه‌رچه‌نده‌ له‌ مه‌وزووعه‌که‌ ده‌رئه‌چم ) له‌ هیچ په‌رله‌مانێکی دنیا ئیجماعی وام نه‌بینیوه‌، هه‌ر خۆی له‌ خۆیدا ئیجماعی په‌رله‌مان به‌و شێوه‌یه‌ له‌سه‌ر شته‌کان دیاره‌ که‌ په‌رله‌مانیکی مردووه‌، ئه‌گه‌ر نا مومکین نییه‌ ڕێزم هه‌یه‌ بۆ ئه‌ندامه‌کانی په‌رله‌مان ئه‌وه‌ ته‌نها له‌ ناو قاز و قورینگا ئه‌وه‌ی پێشوو چی وت هه‌مووی به‌ دوایدا بیڵێته‌وه‌، ئه‌گینا له‌ په‌رله‌ماندا ئه‌بێت چه‌ند که‌سێک هه‌بێت که‌ سوور بێت له‌سه‌ر داواکاری مافی ئه‌و خه‌ڵکه‌، به‌ تایبه‌تی ئه‌و ئه‌ندام په‌رله‌مانانه‌ی که‌ هه‌ڵه‌بجه‌یین و له‌ په‌رله‌مانی کوردستاندان، ئێمه‌ ئه‌و هه‌موو کێشه‌ گه‌ورانه‌مان هه‌یه‌ با جارێ ئیعتیسامیان بگرتایه، جارێک به‌شداری جه‌له‌ساتیان نه‌کردایه‌ پێشه‌نگی ئه‌م خه‌ڵکه‌ بوایه‌ن، ئێمه‌ داوای زۆر له‌ ده‌سه‌ڵات ناکه‌ین‌، ئێمه‌ داوای ساده‌ترین مافی خۆمان ئه‌که‌ین، داوا ئه‌که‌ین که‌لاوه‌کانمان بۆ چاکه‌وه‌ بکه‌ن، ناڵێین قه‌سری سێ قاتمان بۆ بکه‌ن، چونکه‌‌ ئه‌وه‌مان پێڕه‌وا نابینن، هی وامان هه‌یه‌ تووشی فیقدانی زاکیره‌ بوو به‌ ده‌ست کێشه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، کاکه‌ وه‌زعمان ئاسایی بکه‌نه‌وه‌، به‌ بۆنه‌ی ئێوه‌وه‌ که‌سوکارمان هه‌مووی له‌ ده‌ستدا، هه‌تا چه‌ند ڕۆژیش له‌مه‌وبه‌ر ئێسک و پروسکی شه‌هیده‌کانمان له‌ گۆڕستانی شه‌هیدانی هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌ر به‌‌ ده‌ره‌وه‌ بوون، به‌هه‌رحاڵ دوای هه‌زار شه‌ڕه‌شه‌ق شاردرانه‌وه،‌ ئێستایش چه‌ندین بنه‌ماڵه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌وه‌نده‌ ئه‌زانێ که‌سوکاره‌که‌ی نه‌ماوه‌، به‌ڵام نازانێت گۆڕه‌که‌ی له‌ کوێدایه‌، سه‌دان که‌سمان به‌ برینداری له‌ نه‌خۆشخانه‌ی تارانا شه‌هید بوون، حکومه‌تی هه‌رێم تاوه‌کو ئێستا ئه‌وه‌شی نه‌کردووه‌ که‌ سه‌فه‌رێک رێکخا و ئه‌و خه‌ڵکه‌ به‌رن بۆ زیاره‌تی شه‌هیده‌کانیان له‌ به‌هه‌شتی زه‌هرای تاران و شاره‌کانی تری ئێران.
کوردستان راپۆرت: ئومێد هه‌یه‌ له‌‌ ئاینده‌دا شتێکت بۆ بکرێت و له‌ ده‌ره‌وه‌ و چاره‌سه‌رییه‌کی ڕێکوپێکت بۆ بکه‌ن ؟
کامیل عه‌بدولقادر: گه‌ر به‌ گشتی قسه‌ بکه‌م، سه‌باره‌ت به‌ بریندارانی کیمیایی هه‌ڵه‌بجه‌ و که‌سوکاری شه‌هیدان ئه‌گه‌ر ئه‌و به‌ڵێنانه‌ نیوه‌شی بهاتایه‌ته‌ دی که‌ داویانه،‌ ئێستا هه‌ڵه‌بجه‌ت نه‌‌ئه‌ناسییه‌وه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌و وه‌عدانه‌ ئه‌توانم بڵێم 5% جێبه‌جێکراوه‌، له‌م وڵاته‌ی ئێمه‌ سه‌ر ئه‌شکێ و قاچ ئه‌به‌سترێ، شارێک وێران ئه‌کرێ، شارێکی تر ئاوه‌دان ئه‌کرێته‌وه‌. بۆ خۆیشم، پێش رووخانی ڕژێم وه‌کو ده‌سته‌ی باڵای قوربانینی کیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ چووین بۆ لای دکتۆر به‌رهه‌م له‌وێ به‌ گشتی باسی برینداره‌کانم کرد، پیم جوان نه‌بوو خۆم جیابکه‌مه‌وه‌، که‌سیشیان تیا نه‌بوو وه‌کو من وه‌زعی شپرز بێت، له‌وێ براده‌رێک ئیشاره‌تی پێدا وتی کاک دکتۆر ئه‌و پیاوه‌ پێی جوان نییه‌ باسی خۆی بکات، به‌ڵام خۆی وه‌زعی خراپه‌ و هه‌موو که‌سوکاری له‌ ده‌ست داوه،‌ هه‌ر خۆی ماوه‌ته‌وه‌ به‌ ته‌نها، به‌ڕێزتان چی ئه‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی له‌و وه‌زعه‌ ده‌ری بکه‌ن؟ ئه‌ویش ئه‌و کاته‌ واتا پێش ڕووخانی ڕژیم، وتی ئێستا منیش و مام جه‌لالیش و کاک مه‌سعوودیش که‌ ئه‌چین بۆخارج به‌ هه‌زارده‌رده‌سه‌ری تا ڤیزامان بۆ ته‌رتیب ئه‌کرێ، حه‌تمه‌ن ئه‌گه‌ر ڕۆژمان لێبێته‌وه‌ مامۆستا کامیل و خه‌ڵک له‌ بیر ناکه‌ین. دواتر له‌ 2005 هه‌شت که‌س نێردرا بۆ نه‌مسا بۆ چاره‌سه‌ر، هه‌شت که‌سه‌که‌ یه‌کێکیان من بووم، له‌وێ مه‌سئولی خه‌سته‌خانه‌که‌ وتی ته‌نها مه‌سره‌فی هاتوچۆکه‌تان له‌سه‌ر‌ حکومه‌تی هه‌رێم بووه‌و له‌وی خه‌سته‌خانه‌که‌ ته‌نها بۆ 12‌ ڕۆژ مه‌سره‌فی ئیمه‌ی کێشا، له‌وێ پێیان ڕاگه‌یاندین که‌ نه‌خۆشخانه‌ به‌ به‌لاش نییه‌، تاکو ئێستا مه‌سره‌فتان کێشراوه‌، له‌مه‌ولا حکومه‌ته‌که‌تان یان خۆتان ئه‌بێت مه‌سره‌ف بکه‌ن، لە گیرفانی‌ خۆمان هیچمان پێ نه‌بوو، گیرفانی حکومه‌تی هه‌رێمیش بۆ ئێمه‌ نه‌بوو، ئێمه‌ش پێویستیمان به‌ عیلاجی و چاودێری به‌رده‌وام هه‌بوو بۆ ساڵێک، له‌وێ من ناچار بووم له‌به‌ر کۆمه‌ڵێک ئیعتیبارات بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ هه‌ڵه‌بجه‌، یه‌کێک له‌و شتانه‌ ئه‌وه‌بوو که‌ مامۆستایه‌کی ڕه‌فیقم ده‌ست به‌سه‌رخانوه‌که‌یدا گیرابوو تاوه‌کو من بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆوهه‌ڵه‌بجه‌، ئه‌و مامۆستایه‌ش هیچ خزمایه‌تی له‌گه‌ڵ مندا نه‌بوو.
کوردستان راپۆرت: یانی متمانه‌یان به‌ تۆ نه‌بوو که‌ ئه‌گه‌ڕێیته‌وه‌ ؟
کامیل عه‌بدولقادر: لێره‌ وتیان هه‌ر شتێک له‌ سه‌رووی 25 هه‌زار دۆلار، تاپۆ بێت ئه‌بێت حیجز بکرێت هه‌تاوه‌کو ئێوه‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌. خۆم هیچم نه‌بوو، بۆیه‌ به‌ خیانه‌تم ئه‌زانی له‌و مامۆستایه‌ی ڕه‌فیقم كه‌‌ به‌ بۆنه‌ی منه‌وه‌ ناڕه‌حه‌تی بکه‌ن، پاشان بوونی ژن و مناڵ لێره‌و من له‌وێ هیچ ئیشێکم بۆ نه‌ئه‌کرا و حکومه‌تی هه‌رێمیش مه‌سره‌فمانی نە‌کێشا و نه‌خۆشخانه‌ش به‌ پاره‌ بوو، به‌داخه‌وه‌ زۆر گله‌ییم هه‌یه‌ له‌و که‌سانه‌یه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ بوون له‌و کاته‌دا‌ که‌ زۆر تامه‌زرۆ بووم یه‌کێک بێت په‌یوه‌ندیمان پێوه‌ بکات و به‌ هانامانه‌وه‌ بێت، مو‌نه‌زه‌ماتی ئینسانی و ئه‌وروپامان لێ ئاگادار بکاته‌وه‌ تا بێن و قسه‌یان بۆ بکه‌ین، به‌ حه‌ققه‌ت که‌سێکی وا به‌ ده‌ممانه‌وه‌ نه‌هات .
کوردستان راپۆرت: پێتوانییە نه‌یانزانیبوو ئێوه‌ له‌وێن؟
کامیل عه‌بدولقادر: باوه‌ڕم وا نییه‌ نه‌یانزانیبێت، بۆ نموونه‌ دوکتۆر مسته‌فای پارتی دیموکراتی کوردستان له‌ ڤییه‌نا ئاگادار بوو، براده‌رانی یه‌کێتی نیشتیمانی کوردستان ئاگادار بوون، یه‌کێکیان په‌یوه‌ندی به‌ منه‌وه‌ کرد که‌ به‌رپرسی ئه‌وێ بوو، گله‌یی له‌ ئێمه‌ کردو له‌ حکومه‌تی هه‌رێم که‌ ئێمه‌ هاتووینه‌ته‌ نه‌مساو ئه‌وان ئاگادار نه‌کراونه‌ته‌وه،‌ هه‌تا هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌یشی کرد و گوتی من له‌ مه‌کته‌بی سیاسی شکات ئه‌که‌م، به‌هه‌رحاڵ من پێموت ئه‌وه‌ ئێمه‌ لێره‌ین و گیرمان خواردووه‌، ئه‌گه‌ر شتێکتان پێ ئه‌کرێت ئه‌وه‌ یارمه‌تیمان بده‌ن، ته‌نانه‌ت موته‌رجمێکمان نه‌بوو، حکومه‌ت ده‌ستی بڕین و خه‌رجی نه‌کێشاین و هێناینیه‌وه‌ بۆ کوردستان. له‌وکاته‌وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ بۆ منیان کردبێ ئیستیوانه‌یه‌کی ئوکسجینیان به‌ منداوه‌ که‌ بوتڵی ئۆکسجینه‌که‌ هی ئیسعافه‌ و سه‌ره‌که‌ی هی بوتڵه‌ گه‌وره‌کانه‌، سه‌ره‌که‌ بۆی ناکا و له‌ماڵه‌وه‌ هه‌ڵمگرتووه‌ بێئه‌وه‌ی سوودی لێ ببینم، له‌م دواییه‌ش به‌ هه‌رچۆنێک بێت وه‌کو کۆمه‌ڵه‌ی قوربانیان له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدا دواین و قه‌ناعه‌تمان پێکردن که‌ ئه‌و بریندارانه‌ بنێرنه‌ تاران بۆ چاره‌سه‌ر که‌خۆم یه‌کێک بووم له‌وان، سه‌ره‌تا حکومه‌تی هه‌رێم 130 هه‌زار دۆلارێکی سه‌رف کرد بۆ ئه‌وانه‌ که‌ به‌شی ئه‌م سه‌فه‌ره‌ی کرد، دوای ئه‌وه‌ دوکتۆره‌کان بۆمانیان نووسیبوو، یه‌کێک پێویستی به‌ عه‌مه‌لیاته‌ که‌ ده‌فته‌ریکی تیئه‌چێ و یه‌كێک ئه‌بێ بمێنێته‌وه‌ و یه‌کێکی ئه‌بێ جارێکی تر بێته‌وه‌، ئه‌وانیش هه‌ر نه‌یانزانیبوو، وایانزانی به‌ پانزه‌ بیست وه‌ره‌قه‌یه‌ک ئه‌و کێشه‌یه‌ حه‌ل ئه‌بێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ په‌نامان برد بۆ دیوانی سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم و به‌ سوپاسه‌وه‌ ئه‌و کاته‌ به‌ده‌ممانه‌وه‌ هاتن، به‌ڵام ئه‌و هه‌وڵه‌ی دیوانی سه‌رۆکایه‌تیش قۆناغێکه‌ له‌ قۆناغه‌کانی چاره‌سه‌ری و به‌ده‌مه‌وه‌هاتن که‌ پێویستی به‌ هه‌نگاوی گه‌وره‌تر و زیاتر هه‌بوو‌، من خۆم چاره‌سه‌ریم له‌ تاراندا بۆ ناکرێت، ئه‌وه‌ سووڕانه‌وه‌یه‌ له‌ بازنه‌یه‌کی به‌تاڵا، ئه‌و که‌سه‌ی که‌ له‌ تاران پێی ئه‌وترێ که‌ له‌وێ چاره‌سه‌ری نییه‌ یان ئه‌بێ لێره‌ وه‌فاتنامه‌یه‌کی بۆ ده‌رکه‌ی یان ئه‌بێ بینێری بۆ شوێنێکی تر بۆ ئه‌وه‌ی وه‌زعی به‌و شێوه‌یه‌ نه‌مێنێته‌وه‌، دوکتۆره‌کانی تارانیش ئه‌یان وت ئێوه‌ ‌ئه‌گه‌ر چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وپێش بهاتایه‌ن چاره‌سه‌ر ئه‌کران نه‌ک دوای بیست ساڵ، به‌ڵام ئێستا مه‌سه‌له‌ی چاره‌سه‌رکردن ئه‌گه‌ر موسته‌حیل نه‌بێت زۆر زۆر زه‌حمه‌ته‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات ئێمه‌ی بیست ساڵ ئاوا داماوکرد، دوای ئه‌وه‌ی که‌ له‌سه‌دا شانزه‌ی سییه‌کانم ئیش ئه‌کا خۆم بۆ خۆم بێئومێد بووم له‌ چاره‌سه‌ر، ئه‌مجاره‌ دوکتۆر قانیعی بڕیاری بوو نازورێکی سییه‌کانم بۆ بکا و حه‌فته‌یه‌ک منی له‌ خه‌سته‌خانه‌ هێشته‌وه‌ هه‌فه‌ته‌یه‌ک بیری لێکرده‌وه‌، له‌ دواییدا وتی سییه‌کانت ئه‌وه‌نه‌ وه‌زعیان خراپ و وێرانه‌ ناوێرم ده‌ستی بۆ به‌رم، به‌ قه‌ناعه‌تی من که‌ دوکتۆر قانیعی ناوێرێ ده‌ستی بۆ ببا، به‌ هیوام که‌سێک هه‌وڵم بۆ بدا بۆ چاره‌سه‌ر، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ی که‌ دوای بیست ساڵ ئه‌وه‌نده‌ وه‌زعمان خراپ بووه‌ پزیشکی کوردستان و پزیشکی ئێرانیش ناتوانێ چاره‌سه‌رمان بکا و جوابمان ناده‌نه‌وه‌ .
کوردستان راپۆرت: له‌م دواییه‌د ا ناوه‌ندی چاک له‌ ئه‌وروپا هەوڵی داوە فشار بخاتە‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری ئێوە بکەن، تا چەند لەوە ئاگاداری؟
کامیل عه‌بدولقادر: براده‌رانی چاک ئه‌وه‌نده‌ی له‌ توانایان بێت خستوویانه‌ته‌ گه‌ڕ، به‌تایبه‌ت ئه‌و ماوه‌یه‌ی که‌ وه‌زعم خراپ بوو له‌ خه‌می ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ن، ئه‌وه‌نده‌ش ئاگادارم که‌ چه‌ندین که‌مپینیان له‌گه‌ڵ چه‌ند ڕێکخراوی تر به‌ستووه‌ وه‌کو خاچی سووری نێوده‌وڵه‌تی كه‌ مایه‌ی سوپاسه‌، له‌ ناو هه‌ڵه‌بجه‌ ماڵ هه‌یه‌ مومکینه‌ که‌سیان لێ شه‌هید نه‌بووه‌، به‌ڵام چه‌ند که‌سێکیان وه‌ک من ئالووده‌ن و بریندارن و گیریان خواردووه‌، نازانن گه‌ر له‌خه‌سته‌خانه‌ بخه‌ون کامیان بخه‌وێت؟ کامیان خه‌رجی کامیان دابین بکات؟ من ئه‌م قسه‌یه‌م ئاراسته‌ی دیوانی سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم کردووه‌ ئه‌و کاته‌ی که‌ داوام لێیان کرد به‌ خه‌می برینداره‌کانه‌و بچن، ئێمه‌ له‌ کاره‌ساته‌که‌ که‌سوکارمان تیاچوو، ماڵ و حاڵمان وێران بوو، بگره‌ ماڵه‌کانمان تاڵان کرا، بێپه‌رده‌ ئه‌یڵێم، ته‌نانه‌ت مردووه‌کانیشمان له‌ تاڵان رزگاریان نه‌بوو، ئافره‌ت هه‌بوو که‌ به‌ کیمیایی شه‌هید بووه‌ و ده‌ستی ئاوساوه‌، ده‌ستی بڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بازنه‌کانی له‌ ده‌ست ده‌رکرێ، که‌ ئه‌وه‌ گه‌وره‌ترین خیانه‌تی مێژووییه‌ که‌ هه‌رگیزاوهه‌رگیز له‌ بیری هیچ ئینسانێک ده‌رناچێ، هه‌ر که‌سێک بێت، دوای ئه‌وه‌ش وه‌کو موکافه‌ئه‌ کردنیکی ئه‌م شاره‌ چه‌ند ساڵێک تووشی شه‌ڕی ناوخۆ بووین، ئێمه‌ نازانین ئه‌بێ خه‌ڵات بکرێین یان عقوبه‌ بدرێین؟ ئێمه‌ ئه‌بوایه‌ به‌ده‌ممانه‌وه‌ بێن یان پشتمان لێبکه‌ن؟ له‌هه‌ر وڵاتێکی تر بووینایه‌ شاره‌که‌مان له‌ هه‌موو شاره‌کانی تر ڕازاوه‌تر ئه‌بوو، خه‌ڵکه‌که‌ له‌ هه‌موو که‌سێکی تر به‌ڕێزتر ئه‌بوو، له‌ وڵاتان که‌سێک چه‌ند ساڵێک خزمه‌تی سه‌ربازی بکات بۆ ده‌وڵه‌ت، ده‌وڵه‌ت ده‌ستی بۆ ئه‌گرێ به‌ سینه‌وه‌، ئیمه‌ یه‌کی به‌رمیلی خوێنماندا بۆ ده‌سه‌ڵات که‌ تا ئێستا ده‌سه‌ڵات نامانگۆڕێته‌وه‌ به‌ تاکێکی حزبی خۆی، نامانگۆڕێته‌وه‌ به‌ که‌سێک که‌ تاکو ئاخیر فیشه‌کی پێبوو نای به‌ شۆڕشی کورد و کوردستانه‌وه‌، ئێستا ئه‌و ڕێزه‌ی له‌و ئه‌نرێ ڕوبعی له‌ که‌سیکی وارسێکی دوانزه‌ شه‌هیدی کیمیاباران ناگیرێ، له‌ بریندارێکی کیمیاباران که‌ خوا هه‌ر ئه‌وه‌نه‌ هێشتوویه‌تیه‌وه‌ که‌ ببی به‌ شایه‌دحاڵ به‌سه‌ر تاوانی سه‌دام و تاوانبارانی کیمیاباران، ئه‌گینا به‌ پێی پێوه‌ری هه‌موو مه‌نتیقێک ئه‌بوا ئه‌ویش نه‌مایه.

له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ خانویه‌ك به‌سه‌ر ماڵێكدا روخا ... ئا: خه‌بات نه‌وزاد

2008-07-14T00:54:00.005+03:00

له‌ کوردستان نێته‌وه‌

شه‌وی رابردوو خانویه‌كی كۆنی پاشماوه‌ی كاره‌ساتی كیمیاوی باران كردنی هه‌ڵه‌بجه‌، به‌سه‌ر مالێكی خاوه‌ن شه‌هید و برینداری كاره‌ساته‌كه‌دا روخا، خاوه‌نی ئه‌و ماڵه‌ له‌ئاست خه‌مساردی حكومه‌ت به‌رامبه‌ر به‌ قوربانیانی هه‌ڵه‌بجه‌ جگه‌ له‌ بێده‌نگی هیچی تر شكنابات و وتی "شه‌رمه‌زاریه‌ پاش تێپه‌ر بوونی بیست ساڵ به‌سه‌ر كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌دا ئێستا خانو هه‌بێت به‌سه‌ر دانیشتوانیدا بڕوخێت"جلال احمد ته‌مه‌ن شه‌ست ساڵ خاوه‌نی ئه‌و خانوه‌یه‌ كه‌ كاتژمێر یه‌ك و سی ده‌قیقه‌ی شه‌وی 7/8/7/2008 له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ی شه‌هید به‌سه‌ریاندا روخا ئه‌و، لێپرسراوی خێزانێكه‌ كه‌ شه‌هیدێكی چه‌كی كیمیاوی هه‌یه‌ و دوو كه‌سی دیان كاریگه‌ری ئه‌و چه‌كه‌ ژیانی لی تاڵ كردون، جلال ڕوداوه‌كه‌ی بۆ رۆژنامه‌نوسان گێرایه‌وه‌ ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كرد شه‌و 7-8/7 له‌كاتێكدا هه‌موو ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌ی جگه‌ له‌ هه‌ورامانی كوری شیرین خه‌ودا بوون، زرمه‌ی روخانی خانوه‌كه‌ی هاتووه‌ وتی "خوا ره‌حمی پێكردین هه‌ورامان خه‌ریكی كاری كۆمپیوته‌ر بوو له‌و ژوردا كه‌ روخا به‌لام سوپاس بۆ خوا ئه‌و ئێستا باشه‌ ته‌نها كه‌مێك زیانی پێكه‌وتووه‌" ئه‌و له‌درێژه‌ی قه‌سه‌كانیدا وتی ئێمه‌ ده‌مێكه‌ ئه‌زانین ئه‌م خانوه‌ مه‌رجی ژیانی تیانیه‌ "به‌ڵام ده‌لێی چی به‌ده‌ست كاربه‌ده‌ساتی ئه‌م شاره‌وه‌ شه‌ش ساڵه‌ ناوم بۆ خانو كردنه‌وه‌ ئه‌نوسرێت به‌ڵام ئه‌كوژێنرێته‌وه‌، ئه‌م خانوه‌ی من پاشماوه‌ی كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌یه‌ و نۆژه‌ن نه‌كراوه‌ته‌وه‌ به‌ڵام خانوی وه‌ها كراوه‌ته‌وه‌ به‌ناوی هه‌ڵه‌بجه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی هه‌واییه‌". ئه‌م خێزانه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئێستا خانوی ژیانیان نیه‌ له‌ كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌ش دا قوربانیان داوه‌، ره‌عنا ره‌شید سعید كه‌ خێزانی جلاله‌ و دایكی ئه‌و مندالانه‌یه‌ ئه‌مشه‌و به‌ سۆزی خوا له‌ژێر دار و په‌ردوی ئه‌و خانوه‌ روخاوه‌ دا ده‌رچوون، بۆخۆی پاش تێپه‌راندنی ته‌مه‌نێك له‌گه‌ڵ ئازارو ده‌واو ده‌رمان به‌هۆی كاریگه‌ری چه‌كی قه‌ده‌غه‌ كراوی به‌كار هاتووی كیمیاوی له‌ 16/5/2008 دا گیانی له‌ده‌ستدا، ئه‌ویش چوه‌ ریزی ئه‌و قوربانیانه‌ی كه‌ له‌ خه‌مساریدی ده‌سته‌لات به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ڵه‌بجه‌ شه‌هید بوو، جلال احمد به‌حوزن و كه‌مێك دڵ پڕبوونه‌وه‌ ده‌ستی بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ كاغه‌زانه‌ راكێشا كه‌ تۆزی روخانی خانوه‌كه‌ لێنیشتبوون و وتی "ئه‌وه‌ هه‌موو راپۆرتی پزیشكی ره‌عنان ده‌بوو له‌ ده‌ره‌وه‌ چاره‌ سه‌ر بكرایه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ نه‌هاتن به‌ ده‌میه‌وه‌ تا گیانی له‌ده‌ست دا"، ئه‌م پاوه‌ هێمای بۆ ئه‌وه‌ كرد كه‌منداڵه‌كانیشی توشی نه‌خۆشی قه‌سه‌بات بون و وتی "جیهادی كورم دوێنی 40 ده‌رزیان بۆ نوسیوه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ژێر چاودێری پزیشكیدا بێت" به‌سه‌رسورمانه‌وه‌ وتی "كوا هه‌ڵه‌بجه‌كه‌تان؟ ئه‌مه‌ هه‌موو وه‌فاتانه‌ بۆی؟!، شه‌رمه‌ دوای بیست ساڵ خانو له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا هه‌بێت به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا بڕوخێت". به‌پێی قسه‌كانی خاوه‌ن ماڵه‌كه‌ ده‌ست به‌جی به‌نوسراوی ره‌سمی سه‌رۆكایه‌تی شاره‌وانی ئاگادار كراوه‌ته‌وه‌ له‌روداوه‌كه‌، پاش تێپه‌ر بوونی نزیكه‌ی 10 كاتژێمر به‌سه‌ر ئه‌و روداوه‌دا لیژنه‌یه‌ك له‌ سه‌رۆكایه‌تی شاره‌وانی سه‌ردانی روداوه‌كه‌یان كرد، ئه‌ندازیار رێژین سیف الدین له‌لیژنه‌ی شاره‌وانی له‌ لێدوانێكیدا وتی "كاری ئێمه‌ ته‌نها سه‌ردانی ماڵه‌كه‌ بووه‌ و راپرۆت به‌رزده‌كه‌ینه‌وه‌ بۆ سه‌رۆكی شاره‌وانی دواتر بڕیار لای ئه‌وانه‌"، بڕیاره‌ ژماره‌یه‌ك خانوی تر بۆ هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ئاینده‌دا بكرێته‌وه‌ له‌ڕێی سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه‌ له‌شاره‌وانی هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌وه‌مان زانیوه‌ ئه‌و خانه‌وه‌ ناوی له‌ لیستی خانوه‌ كراوه‌كاندا نیه‌. له‌پاش كاره‌ساتی 16/3 ی هه‌ڵه‌بجه‌ تائێستا به‌به‌رده‌وامی كاریگه‌ری و پاشماوه‌كانی ئه‌و كاره‌ساته‌ ئازاری خه‌ڵكی ئه‌و شاره‌ ئه‌دات، رۆژانه‌ له‌ بریندارانی ئه‌و كاره‌ساته‌ ئه‌مرێت و روداوی خانو روخانی له‌م چه‌شنه‌ش دوباره‌ ئه‌بێته‌وه‌.

http://kurdistannet.info/index.php?id=4823

یادگاره‌کانی خێڵی مامه‌لی ئۆغرتان خیر.....رووناک شوانی

2008-07-13T16:07:00.002+03:00

‌ ئه‌وان له‌ ڕاهه‌ پڕ خه‌ته‌ره‌کانه‌وه‌ هاتن و به‌سه‌ر له‌مپه‌ری ئاگردا بازیاندا ، ئا لێره‌دا له‌م خاکه‌ ڕه‌نگ پایزییه‌دا ، له ‌ژوورێکدا ، ته‌نها ژوورێکی چکۆله‌ی سارد و سڕی له‌ بلۆک هه‌ڵچنراو ، بێ په‌نجه‌ره‌ ، بێ باخچه‌ و حه‌وشه‌ ، له‌سه‌ر ئه‌م بسته‌ خاکه‌ی گه‌رمیان سوکنایان گرت .
به‌ده‌م ژماردنی ده‌نکه‌ مورووه‌کانی ته‌سبیحه‌ پیرۆزه‌ییه‌که‌یه‌‌وه‌‌ ، میمکه‌‌ فاتم ، شه‌و و ڕۆژ خه‌ریکی ژماردن بوو . ئه‌و ناوه‌کانی خودای نه‌ده‌ژمارد ، خه‌تمه‌که‌ی ئه‌و له‌ قوله‌ی ژماره‌یه‌کی دیکه‌دا کۆتایی ئه‌هات و ده‌ستی به‌ خه‌تمی تازه‌ ئه‌کرده‌وه ‌. ئه‌و خه‌ڵکه‌ ئه‌نفالکراوه‌که‌ی خێڵی مامه‌لی ئه‌ژمارد ، نا.. نا... ئه‌و دایه‌ خه‌مه‌ی گرتووخانه‌که‌ی نوگره‌سه‌لمان بوو ، نا وا نه‌بوو .. خه‌می ئه‌و گه‌لێک له‌وه‌ قورستر بوو ئه‌و خه‌می مێژوویه‌کی سه‌راپا کۆست و کاره‌ساتی له‌ کۆڵ گرتبوو . پێڕستی په‌رتووکی ئه‌و خه‌مه‌ له‌ خه‌تی ده‌م و چاو و ده‌سته‌ زبره‌که‌ی به‌ ڕوونی ئه‌خوێندرایه‌وه‌ . ئه‌و هه‌رگیز به‌ ته‌نها نه‌بوو ئاخر مام وه‌لی برا و هاوخه‌می بوو . هه‌میشه‌ پێکه‌وه‌ به‌سه‌رهاتی شه‌وی کاره‌ساته‌که‌یان ئه‌گێڕایه‌وه‌ ، دووباره‌یان ئه‌کرده‌وه‌، مه‌زه‌نده‌یان ئه‌کرد ، داخۆم که‌ دێیه‌که‌ چۆڵکرا ، ئه‌حه‌ی مامه‌لی له‌و ده‌شته‌ به‌رینه‌ی نێوان قه‌ڵاچه‌رمه‌ڵه ‌و بنه‌ی شه‌فه‌ کوێر چی به‌سه‌رهات ؟؟ چی ڕوویدا ، ئه‌ی خێل هه‌مووی ڕووی له‌ کوێ کرد، ئای له‌و شه‌وه‌ و شه‌وانی دیکه‌ی هه‌موو ئه‌م وڵاته‌ لێوا و لێو له‌ کاره‌ساته‌ ...
ببوره‌ خوێنه‌ری ئازیز ، ئه‌مه‌ی خوێندته‌وه‌ پێشه‌کی چیرۆکیك نه‌بوو ، ئه‌مه‌ خه‌می ڕۆژانه‌ و ژیانی دوو مرۆڤ بوو، به‌ڵێ دوو مرۆڤی له‌ بیر کراوی سه‌رده‌می ئه‌نفالی ڕه‌ش . که‌ که‌س نه‌هات به‌ سۆراخیانه‌وه‌ . ورده‌کاری ژیانی ڕۆژانه‌ی ئه‌م دوو مرۆڤه‌ نموونه‌ی چیرۆک و تراژیدیای میلله‌تێکه‌ ، که‌ نه‌فره‌تی ئه‌نفال هه‌میشه‌ ها به‌ شوێنیه‌وه‌ ، له‌گه‌ڵ قاوه‌ڵتی ئه‌یخۆین وشه‌وانه‌ له‌ شیرین خه‌ودا ڕامان ئه‌چڵه‌کێنێت . له‌م وڵاته‌ له‌ بیرکراوه‌ی ئێمه‌دا ڕووحی مرۆڤه‌کان هێنده‌ ماندووه‌ ، هه‌ست به‌ بوونی دیوارێک ناکه‌ن‌ له‌ نێوان ژیان و مه‌رگ ، زیندان و ئازادیدا .
بۆ مرۆڤی خاوه‌ن ویژدانیش سفره‌ و ئاگردانی سارد و سڕی ئه‌م خۆیشک و برایه‌ ، ته‌نها گۆشه‌یه‌که‌ له‌ نموونه‌ی ژیانی مه‌مره‌ و مه‌ژی هه‌ژارانی ئه‌م وڵاته‌‌ . له‌ کاتێکدا ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر پلیکانه‌ی که‌له‌سه‌ری ئه‌نفالکراوه‌کان و ئه‌م خه‌ڵکه‌ زه‌حمه‌تکێشه‌ سه‌رکه‌وتن ، ئه‌مڕۆیش پاروی ده‌می هه‌ژاران ئه‌ڕفێنن و ئه‌یکه‌ن به‌ دراوی گرانبه‌ها و له‌ بانکه‌ جیهانییه‌کاندا ئه‌یشارنه‌وه‌ . به‌ڵێ ئه‌نفالچیه‌کان ، ئه‌مڕۆ قووتی میلله‌ت ئه‌نفال ئه‌که‌ن .
له‌ به‌روارێکی تۆمار نه‌کراودا ، ئه‌م دوو شوانکاره‌ی خه‌مه‌ ، جه‌سته‌یان ئه‌م خاکه‌ی ‌جێهێشت . گه‌رچی ڕوحیان له‌گه‌ڵ هاتنه‌ خواره‌وه‌ی سووره‌تی ئه‌نفالدا به‌ شمشێره‌که‌ی نه‌وه‌کانی عوبه‌یده‌ ئه‌نفال کرا . نه‌ له‌سه‌ر دێڕی هه‌واڵه‌کانی که‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌کانی وڵات نه‌ له‌ دوا لاپه‌ره‌ی ڕۆژنامه‌کاندا ، ئه‌م هه‌واڵه‌ دڵته‌زێنه‌ بڵاونه‌کرایه‌وه‌ .
نه‌خێر ئه‌ی مرۆڤدۆسته‌کان ، ئه‌م ڕه‌مزانه‌ به‌ بێده‌نگی ڕۆیشتن ، هه‌روه‌ک ئه‌و هه‌موو قوربانیانه‌ی که‌ له‌ بیابانه‌کانی مه‌ر‌گ گه‌ڕانه‌وه و ژیانیان په‌یدا نه‌کرده‌وه‌ ،‌‌ماندوویی ڕۆژگاری ڕه‌ش له‌ جه‌سته‌ شه‌که‌ته‌کانیاندا مایه‌وه‌ ، وته‌کانیان تۆمار نه‌کرا ، به‌سه‌ر هاته‌که‌یان وه‌ک ژیانیان له‌ گۆره‌ به‌ کۆمه‌ڵه‌کانی ئۆردوگا زۆره‌ملێکاندا زینده‌ به‌ چاڵکرا. به‌داخه‌وه‌ ئه‌مه‌ ئێمه‌ین له‌وه‌ته‌ی هه‌ین هه‌رگیز په‌ند له‌ ڕابردوو وه‌رناگرین، ئه‌وه‌ نییه‌ مێژوومان لاسایی به‌رده‌که‌ی سیزیف ئه‌کاته‌وه‌ ،هه‌رچی به‌ره‌و ژووری ئه‌به‌ین دووباره‌ هه‌ره‌س ده‌هێنێت و به‌ره‌و خوار گلۆر ئه‌بێته‌وه‌ .
ئه‌ی عاشقانی ئازادی و ژیان ، هه‌موو ڕۆژێ به‌ر له‌ زه‌رده‌ له‌سه‌ر مه‌زاری پیرۆزی حه‌زره‌تی میمکه‌ فاتم و مام وه‌لی ، جووتێ په‌پووله‌ی عاشق باڵه‌ فرکێیانه‌ . ئه‌مانه‌ ڕووحی ئاسووده‌ی ئه‌م مرۆڤه‌ بێگه‌ردانه‌ن . هه‌موو شه‌وی به‌راتێکیش سه‌رنج بده‌ن له‌سه‌ر چۆمی ئاوه‌سپی بێستانکاره‌یه‌ک به‌ به‌رگێکی سپییه‌وه ‌وه‌ستاوه‌ ، نوقڵ و گوێزه‌بانه‌ ئه‌به‌خشێ به‌ منداڵه‌ ڕه‌ش و ڕووته‌کانی گه‌رمیان . دڵنیا بن ئه‌ویش‌ حه‌زره‌تی مام وه‌لییه‌ .

جینۆساید له‌كوردستان...ئا: هیڤاڵ هیلان....وه‌رگێڕانی‌: نه‌ریمان عه‌لی‌

2008-07-13T15:53:00.002+03:00

ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ پێشكه‌شكراوه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ دیبلۆم له‌ خوێندنی‌ یاسادا (له‌زانكۆی‌ ئۆكلاند نۆڤه‌مبه‌ر 2000)

جینۆساید چییه‌؟

هه‌موو تراژیدیایه‌ك تراژیدیاكانی‌ ڕابردومان دوباره‌ بیرده‌هێنێته‌وه‌ .له‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م‌و له‌كاتی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌مدا ئه‌رمه‌نیه‌كان له‌ژێرده‌ستی‌ توركه‌كاندا ڕوبه‌ڕوی‌ كوشتار‌و په‌رته‌وازه‌كردن بونه‌وه‌ كه‌به‌هۆیه‌وه‌ پتر له‌ یه‌ك ملیۆن‌و نیو له‌ژن‌و پیاو‌و منداڵی‌ ئه‌رمه‌نی‌ له‌ناوچون.له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ تاوانی‌ جینۆساید تاوانیكی‌ كۆنه‌، به‌لاَم خودی‌ زاراوه‌ی‌ (جینوساید) تاڕاده‌یه‌ك چه‌مكیكی‌ نوێیه‌. ووشه‌ی‌ جینۆساید له‌ وشه‌ی‌ گریكه‌ كۆنه‌كان (جینۆ genos ) به‌واتای‌ ڕه‌گه‌ز یاخود خێڵ‌و, ووشه‌ی‌ لاتینی‌ (سایدcaedes واتای‌ كوشتن دێت ئه‌م ووشانه‌ له‌ زاراوه‌ی‌ دیكه‌شدا ده‌بینرانه‌وه‌ وه‌كو (تیرینیسایدtyrannicide ) به‌واتای‌ كوشتنی‌ سته‌مكار‌و (هۆمۆساید homicide) به‌واتای‌ كوشتی‌ مرۆڤایه‌تی‌‌و (ئینفانیساید infanticide) به‌واتای‌ كوشتنی‌ منداڵ‌و هتد.زاراوه‌ی‌ جینۆساید به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تاڕاده‌یه‌ك نوێ‌ له‌لایه‌ن یاسادانه‌ر (رافیه‌ڵ لیمكین)وه‌ به‌كارهاتووه‌ كه‌هه‌نگاوێكی‌ گرنگی‌ نا به‌ره‌و ڕێكه‌وتننامه‌ی‌ جینۆساید كه‌ هه‌رله‌سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ 1933دا پێشنیارێكی‌ خسته‌ به‌رده‌م (كۆنفرانسی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بۆ یه‌كخستنی‌ یاسای‌ تاوان) بۆ ناساندنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌موو له‌ناوبردنێكی‌ ڕه‌گه‌زی‌‌و ئاینی‌‌و پێكهاته‌ی‌ كۆمه‌لایه‌تییه‌كان, تاوانه‌ له‌ژیریاسای‌ نه‌ته‌وه‌كاندا.له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌موو كوشتنێكی‌ به‌كۆمه‌ڵ بارودۆخێكی‌ نائاسایی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، به‌لاَم كۆمه‌ڵێك بارودۆخ‌و مه‌رجی‌ تایبه‌ت له‌ زۆربه‌ی‌ جینۆسایده‌كاندا ده‌بینرێت, له‌ولاَتانی‌ نادیموكراسیدا واده‌بینرێت كه‌ گروپێكی‌ دیاریكراو ڕێگرو مه‌ترسین بۆسه‌ر مانه‌وه‌ی‌ ده‌سته‌لاَت یان سه‌پاندنی‌ ئایدۆلۆجیایه‌ك یان به‌ده‌ستهێنانی‌ چه‌ند مه‌به‌ستێكی‌ تر. هه‌روه‌ها زۆربه‌ی‌ جینۆسایده‌كان له‌كاتی‌ قه‌یرانه‌كاندا روده‌ده‌ن وه‌كو جه‌نگ. هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت, شۆرش. و ئه‌نجامده‌رانیشی‌ قوربانیه‌كان تاوانبارده‌كه‌ن له‌سه‌رهه‌ڵدانی‌ ئه‌و قه‌یرانانه‌دا. هه‌روه‌ها حكومه‌تی‌ وڵاتانی‌ دیكه‌ش ڕه‌نگه‌ ده‌ستێوه‌رده‌ن یاخود بێده‌نگ بن له‌ئاست جینۆساید له‌وڵاتیكی‌ تردا وه‌یا پشتگیری‌ له‌ئه‌نجامده‌رانی‌ بكه‌ن به‌ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ به‌پێی‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ له‌ توانایاندا هه‌بێت.

باگراوندێكی‌ مێژوویی‌:

ڕێكه‌وتننامه‌ی‌ ڕێگرتن‌و به‌دواداچونی‌ تاوانی‌ جینۆساید داده‌نرێت به‌یه‌كه‌مین ڕێكه‌وتننامه‌ی‌ ناونه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان بۆ دۆسییه‌ی‌ مرۆیی‌ كه‌ له‌سالی‌ 1948 دا راگه‌یه‌نرا وه‌ك ره‌نگدانه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌و كاره‌ساتانه‌ی‌ كه‌نازییه‌كان ئه‌نجامیاندا له‌كاتی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌مدا.

بڕیاری‌ ژماره‌ (180)ی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ گشتی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان له‌ 21-12-1947 دا ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان تاوانی‌ جینۆساید ده‌ناسێت وه‌ك (تاوانیكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ كه‌ به‌رپرسیارێتی‌ كه‌سی‌‌و ده‌وڵه‌تی‌ لێ‌ ده‌كه‌ویته‌وه‌).ماده‌ی‌ (1) له‌و رێكه‌وتنه‌ ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ روو كه‌ده‌ڵێت: (لایه‌نه‌ به‌شداربوه‌كانی‌ ئه‌م رێكه‌وتنه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ تاوانی‌ جینۆساید, له‌كاتی‌ شه‌ڕدا بیت یاخود ئاشتی‌, تاوانێكه‌ له‌ژێر سایه‌ی‌ یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تیدا كه‌په‌یمان ده‌ده‌ن ڕێگری‌ بكه‌ن‌و روبه‌ڕووی‌ ببنه‌وه‌)دادگای‌ دادی‌ نێوده‌وڵه‌تیش (ICJ) له‌سه‌ر په‌یماننامه‌ی‌ جینۆساید ئه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات كه‌ ده‌ڵێت: (ناوه‌رۆكی‌ ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌خات كه‌ مه‌به‌ستی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئیدانه‌‌و به‌دواداچونی‌ جینۆساید بكات، وه‌ك تاوانێك له‌ژێر سایه‌ی‌ یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تیدا, كه‌ هه‌موو ئه‌وشتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ئینكاری‌ له‌مافی‌ بونی‌ كۆمه‌ڵه‌ مرۆییه‌كان ده‌كه‌ن ئینكاریه‌ك كه‌ ویژدانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ ده‌هه‌ژێنێت‌و ده‌بێته‌ هۆی‌ زیانێكی‌ گه‌وره‌ی‌ مرۆیی‌ كه‌ ئه‌مه‌ش. پێچه‌وانه‌ی‌ یاسای‌ ئه‌خلاقی‌‌و ناوه‌رۆك‌و ئامانجی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌ (بڕیاری‌ 96 ی‌ كۆمه‌له‌ی‌ گشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان, 11دیسه‌مبه‌ری‌ 1946).یه‌كه‌مین ده‌ره‌نجامێك كه‌ ده‌ركه‌وتبێت له‌م چه‌مكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌, ئه‌و بنه‌مایانه‌ی‌ كه‌ په‌یماننامه‌كه‌ دیاریكردون بریتین له‌هه‌مان ئه‌و بنه‌مایانه‌ كه‌له‌لایه‌ن گه‌لانی‌ پێشكه‌وتوه‌وه‌ كاری‌ پێده‌كرێت به‌بێ‌ بونی‌ هیچ رێكه‌وتننامه‌یه‌ك كه‌ ملكه‌چیان بكات.هه‌روه‌ها ده‌ره‌نجامی‌ دووه‌میش بریتییه‌ له‌ ڕوخساری‌ به‌جیهانیبوونی‌ ئیدانه‌كردنی‌ جینۆساید‌و ڕزگاركردنی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌هه‌ركارێكی‌ ترسناك له‌ كۆتایشدا, دادگای‌ تاوانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بۆ یوگوسلاڤیا (ICTY)و دادگای‌ تاوانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بۆ ڕواندا (ICTR), كاریگه‌ریه‌كی‌ گه‌وره‌یان هه‌بوو له‌وه‌ی‌ كه‌ جینۆساید تاوانیكی‌ هه‌ره‌گه‌وره‌یه‌و كه‌ ده‌كرێت (ئه‌نجامده‌رانی‌)سزابدرین له‌ دادگای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ تاوانه‌كانی‌ جه‌نگ.

پێناسه‌كان:

ماده‌ی‌ (2)ی‌ ڕێكه‌وتننامه‌ی‌ تایبه‌ت به‌جینۆساید, پێناسه‌ی‌ جینۆسایدی‌ كردوه‌ وه‌ك ئه‌م پێنج كارانه‌ی‌ لای‌ خواره‌وه‌ كه‌ ئه‌نجام ده‌درێن به‌مه‌به‌ستی‌ له‌ناوبردنی‌ به‌شێك یاخود ته‌واوی‌ گروپێكی‌ قه‌ومی‌ یا ئه‌تنیكی‌ یاخود ئاینی‌ یاعیرقی‌.كه‌ئه‌م كارانه‌ن:

1- كوشتنی‌ ئه‌ندامانی‌ گروپێك.

2- زیان گه‌یاندنی‌ جه‌سته‌یی‌‌و عه‌قڵی‌ به‌ئه‌ندامانی‌ گروپێك .

3- سه‌پاندنی‌ بارودۆخێك به‌سه‌رگروپێكدا كه‌ببێته‌ هۆی‌ له‌ناوبردنی‌ به‌شێك یاخود ته‌واوی‌ گروپه‌كه‌.

4- سه‌پاندنی‌ كۆمه‌ڵێك ڕێوشوێن به‌مه‌به‌ستی‌ ڕێگرتن له‌ له‌دایك بوون(ولاده‌)له‌ناو گروپێكدا.5- گواستنه‌وه‌ی‌ زۆره‌ملێی‌ منداڵان له‌ناو گروپێكه‌وه‌ بۆناو گروپیكی‌ تر. له‌ڕاستیدا هیچ وڵاتێك نییه‌ بانگه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ بكات كه‌ جینۆساید تاوان نییه‌, ئه‌وه‌ی‌ كه‌ناوه‌رۆكی‌ پێناسه‌كه‌یه‌ له‌ ماده‌ی‌ (2) ڕێكه‌وتننامه‌كه‌دا, واده‌بینرێت كه‌ به‌ستراوه‌ به‌یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌و به‌ربه‌ستێكی‌ جیهانی‌ له‌وه‌ی‌ زیان به‌سه‌روه‌ری‌ وڵاتان ده‌گه‌یه‌نێت.هه‌روه‌ها ناوه‌رۆكی‌ پێناسه‌ی‌ جینۆساید (ئه‌وه‌ی‌ كه‌له‌ ماده‌ی‌ دووی‌ په‌یماننامه‌كه‌دا هاتووه‌) ڕه‌نگه‌ بسه‌پینرێت به‌سه‌ر بارودۆخی‌ كوردستاندا, به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا چه‌ند خاڵێك هه‌یه‌ كه‌په‌یوه‌ستن به‌م پێناسه‌یه‌وه‌ كه‌ده‌بێت ده‌ستنیشانیان بكه‌ین.

1- جینۆساید پێویست به‌وه‌ ناكات كه‌هه‌وڵێك بێت بۆله‌ناوبردنی‌ ته‌واوی‌ گروپێكی‌ ئه‌تنیكی‌، ئه‌وه‌ش مه‌حاڵه‌ كه‌ هه‌موو كورد له‌ناو ببرێت, به‌ڵكو ته‌نها هه‌وڵدانێكه‌ بۆ له‌ناوبردنی‌ به‌شێكی‌ گروپێكی‌ ئه‌تنیكی‌.2

- ته‌نها یه‌كێك له‌‌و پێنج كردارانه‌ی‌ كه‌ له‌ماده‌ی‌ دووی‌ رێكه‌وتننامه‌كه‌دا هاتووه‌ پێویسته‌ هه‌بێت له‌ شوێنێكدا بۆئه‌وه‌ی‌ به‌جینۆساید ناوزه‌دبكرێت.به‌واتایه‌كی‌ تر, بۆ دۆخێك كه‌ پێناسه‌كردنی‌ جینۆسایدی‌ تیادا گونجاوبێت پێویسته‌ سێ‌ ڕه‌گه‌زی‌ سه‌ره‌كیمان هه‌بێت:یه‌كه‌م: گروپێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ یا ئاینی‌ یا ئه‌تنیكی‌ یا عیرقی‌ دیاریكراو.دووه‌م: بونی‌ مه‌به‌ست (نیه‌ INTENT) له‌لایه‌ن ده‌سته‌ڵاتێكه‌وه‌ بۆله‌ناوبردنی‌ به‌شێك یاخود سه‌رجه‌می‌ ئه‌م گروپه‌ دیاریكراوه‌.سێیه‌م: ئه‌نجامدانی‌ هه‌ریه‌ك له‌و پێنج كردارانه‌ی‌ كه‌ له‌پێناسه‌كه‌دا هاتووه‌ به‌سه‌ر گروپه‌ دیاریكراوه‌كه‌وه‌. پێویست به‌ بوونی‌ ژماره‌یه‌ك له‌ ڕوداو ناكات كه‌ ڕوبده‌ن بۆبارودۆخێك تاوه‌كو به‌جینۆساید ناوزه‌دی‌ بكه‌ین.ده‌توانین بڵێین كه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ یه‌كه‌م‌و سێیه‌م به‌ئاسانی‌ له‌جینۆسایدكردنی‌ كوردا ده‌بینرێت، به‌لاَم ڕه‌گه‌زی‌ دووه‌م ئاڵۆزه‌و ئه‌سته‌مه‌ بناسرێت له‌كێشه‌ی‌ كورددا. بۆیه‌ گرنگیه‌كی‌ تایبه‌ت به‌م بابه‌ته‌ ده‌ده‌ین له‌م لیكۆڵینه‌وه‌یه‌دا.

جینۆسایدی‌ كورد چییه‌؟

له‌دوای‌ مانگی مارسی‌ (1988)ه‌وه‌, وشه‌یه‌ك بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی‌ تراژیدیای‌ كورد هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ئه‌ویش هه‌ڵه‌بجه‌یه‌. هه‌ڵه‌بجه‌ بوه‌ته‌ (ئۆشێۆز)ی‌ كورد نه‌ك له‌به‌ر پێوانه‌كردنی‌ قوربانییه‌كانی‌ به‌كه‌مپه‌ مه‌رگباره‌كانی‌ نازییه‌كان، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ كه‌ قوربانیه‌كانی‌ هه‌ڵبژێراوی‌ مه‌ده‌نی‌ كورد بوون.هه‌ڵه‌بجه‌، ته‌نها یه‌كێكه‌ له‌‌و ناوچانه‌ی‌، كه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌كانی‌ عێراقه‌وه‌ له‌ساڵی‌ 1988 دا گازباران كراوه‌، گه‌لی‌ كوردیش توشی‌ ئه‌وپه‌ڕی‌ ماڵ وێرانی‌ بوَه‌ له‌ده‌ره‌نجانی‌ به‌كارهێنانی‌ گازی‌ خنكێنه‌ر له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌ كه‌ تائێستاش نه‌زانراون.جینۆسایدی‌ گه‌لی‌ كورد پلانێكی‌ نه‌خشه‌ بۆ كێشراوی‌ مه‌ركه‌زی‌ بوو له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ عێراقیه‌وه‌ دژی‌ ته‌واوی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان. له‌ناوئه‌مانه‌شدا گه‌لی‌ كورد ڕوبه‌ڕوی‌ تاوانه‌كانی‌ تری‌ وه‌كو ده‌ركردن‌و مصاده‌ره‌كرنی‌ ماڵ‌و ئه‌شكه‌نجه‌و كوشتار‌و برسیه‌تی‌ بۆوه‌ له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌م تاوانانه‌ ناتوانرێت له‌م باسه‌ماندا باس بكرێت.

رووداوه‌كان :

له‌ 16-3-1988 دا, عێراق په‌لاماری‌ شاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌ی‌ كوردستانیدا، به‌به‌كارهێنانی‌ چه‌ند جۆرێك چه‌كی‌ كیمیاوی‌ وه‌ك سارین‌و خه‌ردل‌و تابوون. كه‌ بووه‌ هۆی‌ گیان له‌ده‌ستدانی‌ هه‌زاران كه‌سی‌ مه‌ده‌نی‌‌و برینداربونی‌ هه‌زاران كه‌سی‌ دیكه‌و ئاواره‌بونی‌ ده‌یان هه‌زار.له‌گه‌ڵ كاره‌ساتی‌ هه‌ڵه‌بجه‌شدا هه‌شت شاڵاوی‌ ئه‌نفال ڕویاندا له‌نێوان مانگی‌ شوبات تا ئه‌یلولی‌ 1988 كه‌ ئه‌مانه‌ن:

1- ئه‌نفالی‌ یه‌ك له‌ 23ی‌ شوبات تا 19ی‌ ئازاری‌ 1988 (كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ له‌16ی‌ مانگدا په‌لاماردرا)

2- ئه‌نفالی‌ دوو له‌ 22ی‌ ئازار بۆ 1 ی‌ نیسانی‌ 1988 (ئه‌نفالی‌ قه‌ره‌داغ)

3- ئه‌نفالی‌ سێ‌ له‌ 7 بۆ 20ی‌ نیسانی‌ 1988 (ئه‌نفالی‌ گه‌رمیان‌و قادر كه‌ره‌م )

4- ئه‌نفالی‌ چوار له‌ 3 بۆ 8ی‌ مایسی‌ 1988 ئه‌نفالی‌ دۆڵی‌ (زێی‌ بچوك)

5- ئه‌نفالی‌ پێنج‌و شه‌ش‌و حه‌وت له‌ 15ی‌ مایس بۆ 26ی‌ ئابی‌ 1988 (ئه‌نفالی‌ شه‌قلاَوه‌‌و ڕه‌واندوز)

6- ئه‌نفالی‌ كۆتایی‌ له‌ 25ی‌ ئاب تا 6ی‌ ئه‌یلولی‌ 1988 (بادینان)¬

مه‌به‌ست (intent)

جینۆساید تاوانێكه‌ كه‌به‌و ڕاستییه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌پلانێكی‌ فراوانتر بۆ له‌ناوبردنی‌ به‌شێك یاخود ته‌واوی‌ گروپێكی‌ دیاریكراو. وه‌ك تاوانێك ڕوبه‌ڕووی‌ گروپێك ده‌كرێته‌وه‌, مه‌به‌ستی‌ له‌ناوبردن به‌ستراوه‌ به‌تاوانه‌ گشتیه‌كانه‌وه‌.هه‌روه‌ها مه‌به‌ستی‌ دیاریكراوی‌ تاوانباران ده‌بێت بسه‌لمێنرێت له‌جینۆسایددا, وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ڕه‌شنوسی‌ ڕێكه‌وتننامه‌كه‌دا هاتووه‌ بۆیه‌ هه‌ر له‌پێناسه‌ی‌ جینۆسایده‌وه‌ (مه‌به‌ست) بو به‌ڕه‌گه‌زێكی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌م تاوانه‌, بۆیه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك مه‌به‌ستی‌ نه‌بێت كه‌ به‌شێك یاخود سه‌رجه‌می‌ گروپێك له‌ناوببات ئه‌وا ئه‌و كه‌سه‌ به‌ تاوانباری‌ جینۆساید ناژمێردرێت، به‌ڵكو وه‌كو تاوانباری‌ دژی‌ مرۆڤایه‌تی‌ یاخود تاوانی‌ شه‌ڕ یا كوشتار یان هه‌رتاوانێكی‌ تر كه‌ له‌ ماده‌ی‌ (2) دا هاتووه‌, ناوزه‌د ده‌كرێت.جگه‌له‌مانه‌ش لیژنه‌ی‌ یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ (ILC) له‌لێكدانه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر ڕه‌شنوسی‌ تاوانه‌كانی‌ دژی‌ ئاشتی‌‌و ئاسایشی‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ ده‌كات‌و ده‌ڵێت: (مه‌به‌ستی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌ ئه‌نجام دانی‌ یه‌كێك له‌و (پێنج)كارانه‌ی‌ كه‌باسكران, به‌ستراوه‌ به‌ ئاگاییه‌كی‌ گشتی‌ له‌سه‌ر ده‌ره‌نجامه‌ حه‌تمییه‌كانی‌ ئه‌وكاره‌وه‌, قوربانییه‌ كتوپڕه‌كانی‌ ئه‌و كاره‌ به‌س نین بۆ تاوانی‌ جینۆساید). هه‌روه‌ها له‌پێناسه‌كردنی‌ ئه‌م تاوانه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ پێویستی‌ به‌بوونی‌ مه‌به‌ستێكی‌ تایبه‌تی‌ هه‌یه‌ بۆ ده‌ره‌نجامه‌ گشتییه‌كانی‌ ئه‌وكارانه‌

.پێناسه‌ی‌ مه‌به‌ست: INTENT

\ڕه‌نگه‌ لایه‌نی‌ دژواری‌ پێناسه‌كردنی‌ جینۆساید ڕه‌گه‌زی‌ (مه‌به‌ست)بێت, كه‌ئه‌مه‌ش خۆی‌ بۆخۆی‌ گران‌و ئه‌سته‌مه‌ له‌سه‌لماندنیداو ئاسانه‌ له‌ ئینكاری لێ‌ كردنیدا. شتێكی‌ سروشتیه‌ كه‌ ئه‌نجامده‌رانی‌ جینۆساید زۆرجار دان به‌تاوانه‌كانیان نانێن‌و دۆزینه‌وه‌‌و سه‌لماندنی‌ به‌ڵگه‌ش له‌سه‌ریان هه‌ندی‌ َ جار ئه‌سته‌مه‌.جینۆساید، له‌كوردستاندا زۆرشت ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ هه‌ندێكیان ڕونن‌و هه‌ندێكی‌ تریان ڕون نین. له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌م دژواریانه‌دا ئه‌وه‌ مه‌حاڵه‌ كه‌بووترێت ئه‌و ڕوداوانه‌ی‌ كه‌ ڕویانداوه‌ له‌ ئه‌رمینیاو نامبیاو ڕوانداو كوردستان جینۆساید نین.ده‌توانرێت تیشك بخرێته‌ سه‌ر پێناسه‌ی‌ (مه‌به‌ست)به‌وه‌ی‌ كه‌له‌ په‌یماننامه‌كه‌دا هاتوه‌‌و به‌ سه‌یركردنی‌ ئه‌و گفتوگۆیانه‌ی‌ كه‌ڕویانداوه‌ له‌كاتی‌ نوسینه‌وه‌ی‌ ڕه‌شنوسی‌ په‌یماننامه‌كه‌ كه‌ناوه‌رۆكه‌كه‌یان به‌ره‌وپێشه‌وه‌ برد.زۆربه‌ی‌ بابه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌ له‌لایه‌ن پڕۆفیسۆر (لیمكن‌و دۆنیدو دی‌ ڤابریس‌و پێل)ه‌وه‌ ئاماده‌كرا، له‌ لایه‌ن لیژنه‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ ناو ئه‌نجومه‌نی‌ ئابوری‌‌و كۆمه‌لایه‌تی‌ سه‌ربه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ جێبه‌جێ كرا.ماده‌ی‌ دوو له‌ ڕه‌شنوسی‌ لیژنه‌ تایبه‌ته‌كه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ی‌ جینۆسایدی‌ كردوه‌ (جینۆساید كارێكی‌ ئه‌نقه‌سته‌ كه‌ئه‌نجام ده‌درێت به‌مه‌به‌ستی‌ له‌ناوبردنی‌ گروپێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ یا ئاینی‌ یا عیرقی‌ ئه‌مه‌ش له‌به‌ر بیرو ڕاو بۆچونی‌ ئاینی‌ یان پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ یان عیرقی‌ ئه‌و گروپه‌وه‌).پاشتر كاری‌ ڕه‌شنوسی‌ په‌یماننامه‌ی‌ جینۆساید له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی‌ گشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌وه‌ ره‌وانه‌كرا بۆ لیژنه‌ی‌ (یاسایی‌)ی‌ شه‌شه‌می‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌. ڕه‌شنوسه‌كه‌ی‌ ئه‌م لیژنه‌ی‌ شه‌شه‌مه‌ په‌سه‌ندكرا به‌بێ‌ هیچ تعدیلاتێك له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌كه‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ په‌یماننامه‌كانی‌ جینۆسایددا باس له‌ (كاره‌ساتی‌ ترسناك) كراوه‌ بۆ جینۆساید كه‌ مه‌به‌ست پێی‌ ئه‌مانه‌یه‌: كوشتنی‌ ئه‌نقه‌ست, هه‌ڵسوكه‌وتی‌ نامرۆڤانه‌, زیان گه‌یاندنی‌ جه‌سته‌یی‌‌و ته‌ندروستی‌ یاخود هه‌ر پێشێلكارییه‌كی‌ تری‌ یاساكانی‌ جه‌نگ.به‌لاَم خاڵی‌ لاوازی‌ ئه‌م ڕێكه‌وتننامانه‌ ئه‌وه‌یه‌كه‌ پێویستیان به‌ مماره‌سه‌كردنی‌ قچائی‌ جیهانی‌ هه‌یه‌ بۆ تاوانباركردنی‌ ئه‌نجامده‌رانی‌ ململانێ چه‌كداریه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان نه‌ك ململانێ چه‌كداریه‌ ناوخۆییه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ یاساكانی‌ دادگای‌ دادی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌‌و دادگای‌ جینائی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بۆ ڕواندا‌و یوگوسلافیای‌ جاران ده‌سته‌ڵاتی‌ سنورداری‌ به‌خشیه‌ ئه‌م دادگایانه‌ بۆ ئه‌و پێشێلكارییانه‌ی‌ كه‌ ئه‌نجام دراون له‌ ململانێ چه‌كداریه‌ ناوخۆییه‌كاندا.

انفال.....نامق هورامی

2008-07-13T15:29:00.001+03:00

نویسنده :نامق هورامی- هولیر
مترجم:کاردو جاف

بیشتر ما می دانیم که انفال چیست و این واقعه کی روی داده است؟آنهایی هم که نمی دانند این اتفاق کی روی داده است و مراحل آن چگونه بوده است و چه هدفی در پشت آن نهفته است.آنهایی هستند که با نام انفال به این سو و آن سو می روند.
انفال کشتن جسم و از بین بردن ملتی به نام کُرد بوده است.فرآیندی که با برنامه واهداف همراه بوده است تا ملتی را از ریشه قلع و قمع کنند.امروزبیست سال از آن واقعه میگذرد.گر چه بازماندگان انفال در دشوارترین وضعیت زندگی شان و مسئولان انفال در بهترین وضع زندگی به سر میبرند.تا الان هم زنان در اردوگاههای سمود و شورش با دبه آب حمل میکنند.بازماندگان انفال الان در زیر خرابه ها و نایلون زندگی می کنند.در این جا آپارتمانها بلندتر و بلندتر میشوند.در بیستمین سال انفال جز شعار و چیزهای چرت و پرت چه اقداماتی انجام شده است. بجز آنکه قربانیان آن رویداد آه و ناله سر داده اند.چیزی که در زندگی آنها زیاد شده در حال حاضر چیزهایی است که بر روی فلیکس نوشته می شود؟
چند شب پیش در خواب یکی از دوستهام،گویا من به یکی از مسئولان رده بالای قوربانیان انفال عزل شده ام.گویا در اولین روز کاری ام شرطی را برای اخذ پست گذاشته ام.در آن خواب تصمیم گرفتم یا آن پست را نداشته باشم یا می بایست هیئت رئیسه ام کسانی باشند که از بازماندگان انفال باشند و مادرانشان باپخت نان و لباس شستن خانه ها آنها را بزرگ کرده باشند و تحصیلاتشان را تمام کرده اند امروز می بایست این چنین کارهای را به آنها واگذار کرد.
دوستم گفت:برای من عجیب بود اصلاً به فکر تو نمی رسید یکی از اقوام ات را به مدیر دفترت استخدام کنی.می گفتی این از یاد نمی رود که یکی از اقوامم بعد از جنبش هم نام انفال را نشنیده بود.
دیگر چطورمی توان انتظار داشت که با خانواده های انفال شده به شیوه ی عادلانه ی برخورد می شود.چرا که در زمان گفتگو و برخورد با مهمانانت به اشتباه نروی.دلت را برای آن خوش کرده ای گرچه در مورد انفال نوشته شده بود که می بایست از اماکن دیدار کنی و گوشت از داستانهای مردم خلاص شده باشد و آن پروسه را بدنام کنی.یکی از کارهای دیگری که مایه دلخوشی دوستم در خواب این بود که من توانستم « تیمور» را پیدا کنم و وی را مشاور خودم کنم نه کسی دیگر.چیزی که مایه ی نگرانی دوستم در خواب شده بود. این بود که یادم رفته بود که عمر انفالستان و عدالت عمر و روناک شوان را که می شناختم به آنها مصلحت نکرده ام.من می دانستم که می بایست عدالت یا روناک در این جایی که من هستم آنها نیز می بایستی باشند.عمر هم در آن سو بایستد که طاقچه منزلی این جا نیست در آن روستاهای مناطق گرمسیر در کنار قرآنش نشریه ی انفالستان را بگذارد،به همین خاطر سریعاً بهش تلفن کردم و ازش خواستم که کمکم کند. پس از خوابی که دوستم بیان کرده بود به سوی منزلم برگشتم،نمی دانم چطور شد از یادم رفت چطوری بهش بگم من الان راوی بی نام و نشان قضیه انفالم و ارتباطم با با هیچ ارگان و مؤسسه ای که مرتبط با آن زمینه باشد را ندارم،چرا که اعتقادی بر آن ندارم که تواناییهایم را در جایی خفه کنم و خودم را حقیر کنم.
در آن هنگام پسرم با کتابی دینی پیشم آمد:بابا جان می توانی این آیه را برایم به کردی ترجمه کنی؟(ویسآلونک عن الانفال)،نمی دانستم چی جوابی را به او بدهم،این چیزی است که تنها وزارت آموزش و پرورش می تواند جواب آن را بدهد

http://rojinwi.blogfa.com/post-1.aspx